I juni kommer regjeringens stortingsmelding om NRK, og den tradisjonelle lisensmodellen bør absolutt diskuteres og vurderes i den digitale tidsalder. Bordet er dekket for debatt. Men når ubehagelige fakta gjemmes under duken, og en kun vil snakke om empiri som til enhver tid støtter opp om eget grunnsyn, preges samtalen av ideologiske fronter framfor tilgjengelig kunnskap.

Foto: NRK beta cba

Hva nå for nrk.no?

Hovedproblemet er dette: Løvaas avfeier to nye, grundige og bevisbaserte undersøkelser, og kaller dem for «bare tull». Hvorfor? Jo, rapportene «gjenspeiler ikke virkeligheten». Derimot fester Løvaas sin fulle tillit til en bransjeintern spørreundersøkelse fra Mediebedriftenes Landsforening (MBL). Denne spørreundersøkelsen har tydeligvis gjenklang i Løvaas’ virkelighetsforståelse. Journalistene burde stilt det ekstra lille oppfølgingsspørsmålet: «hva er det som gjør at han stoler så mye på den ene undersøkelsen, og ikke de andre?»

Han er ikke alene. Fra tidsskriftet Minerva svarer redaktør Kristian Meisingset lynraskt på Løvaas’ utspill, og går enda et hakk lenger: NRK bør legge ned hele sin nettavis. Dette har Meisingset argumentert for før. Da kalte han rapporten fra forskningsmiljøet SNF ved Norges Handelshøyskole «skuffende svak» – uten å spesifisere dette ytterligere. I sitt nye utspill nevner han at en mulig grunn til at SNF-rapporten kommer fram til motsatt konklusjon av han selv, kan skyldes metode. MBLs rapport derimot, ser Meisingset ingen grunn til å problematisere. Det er sikkert ikke med vilje, men en slik oppstilling er en slapp håndtering av kilder, på grensen til det uredelige.

Selv er nemlig både Meisingset og Løvaas helt blinde for metodebruken i MBL-undersøkelsen de begge stoler på. Det er her argumentene og bevisene strekkes så langt at det ikke bare knaker i sammenføyningene, men virkelig spruter i skruer og metall. Utvalget bak undersøkelsen, under ledelse av Polaris-styreleder Bernt Olufsen, konkluder bastant: Rikskringkasteren er i ferd med å bli for dominerende i den norske mediebransjen.

Denne påstanden baserer utvalget på en gjennomgang av NRKs posisjon i mediemarkedet, som viser det vi alle vet: NRK er – som seg hør og bør – store, også på nett. Dette er helt i tråd med NRK-plakaten, sist revidert i 2007, som nettopp pålegger NRK å «utvikle et attraktivt, lisensfinansiert tilbud på nye medieplattformer». Men hva som menes med for dominerende, og hvordan NRKs tilstedeværelse på nett har skapt en usunn konkurranse med de private aktørene, står ubesvart. En surveyundersøkelse som blant annet viser at 7 av 10 i norske mediehus ser på NRK som en konkurrent eller en utfordring, står fram som utvalgets eneste nye empiriske bidrag. I kvalitet og grundighet kan den ikke sammenliknes med de to andre, som Meisingset og Løvaas er raske til å avfeie.

At flertallet i norske mediehus (undersøkelsen forteller ikke noe om hvem som har svart, om det er journalister, redaktører, eller direktører) oppgir at de opplever NRK som en konkurrent er data man bare kan strekke til et visst punkt. Det er en forskjell på noens egenrapporterte oppfatning av virkeligheten som man får gjennom spørreskjema, og en observert virkelighet. Det at noen mener at NRK har en uheldig effekt, eller er konkurransevridende, betyr ikke at NRK faktisk har slike effekter.

Dessuten burde det ikke være oppsiktsvekkende at en slik undersøkelse nettopp finner ut at NRK oppfattes som en konkurrent. Det viktige spørsmålet her har alltid vært om hvorvidt denne konkurransen er skadelig – og det har man ikke grunnlag for å påstå med de bevisene man har. Det er trist å se slik selektiv virkelighetsoppfatning. Men tristere er det at to grundige, evidensbaserte rapporter avfeies som tøv. Løvaas spør filosofisk på Twitter: «Hva når forskningen ikke er entydig, og virkeligheten er annerledes?» Tristest er den implisitte påstanden i utsagnet — at forskere ikke forholder seg til virkeligheten.

Løvaas og Meisingset minner stadig mer om Harald Heide-Steen Jr. sin udødelige figur, ubåtkapteinen, som hardnakket ror, nekter og forsøker å bortforklare det åpenbare faktum at han har gjort noe galt: parkert ubåten i norsk farvann. «Vi kan jo ikke se den grense under vann!» I dagens situasjon er det ikke et overtramp, men en enkel observasjon som ligger til grunn: Man har ikke belegg for å påstå at NRK truer mediemangfoldet, eller at NRK har en uheldig konkurransevridende effekt. Men man kan tydeligvis ikke så lett se fakta hvis man er for opptatt av å få den til å passe med en konklusjon man har gjort seg opp om på forhånd.

Høyre har rett i at nye medievaner må føre til en ny og moderne mediepolitikk. Men en moderne, plattformtilpasset mediepolitikk må ta NRK med på lasset. At rikskringkasteren ikke har noe å gjøre på internett – som Løvaas går langt i å indikere, og som Meisingset uttrykker eksplisitt – er omtrent en like konservativ idé som at norske aviser bare skal eksistere på papir.

NRKs mandat er å fremme den offentlige samtalen, slik at hele befolkningen får tilstrekkelig informasjon til å kunne være aktivt med i demokratiske prosesser. Nettopp derfor må ikke NRK vingeklippes, men tillates å være til stede – bredt, flermedialt og stadig i forandring.

De omtalte rapportene kan leses her:

Hva nå NRK?, MBLs utvalgsrapport.
Konkurransemessige virkninger av noen utvalgte NRK-tjenester, SNF-rapport 2/15
Analyse av modeller for finansiering av NRK AS, Menon-publikasjon 33 2014

«For at være en god Karikaturtegner maa man være kold som Is lige ovenfor alle Meninger og Personer. Sympatier eller Antipatier eksisterer ikke. Fremfor alt ingen Respekt for Autoriteter, Traditioner eller nogen som helst i Himlen, ikke engang for noget i Helvede.»

(Ragnvald Blix)

Den satiriske karikaturteikninga har ei lang fartstid i europeisk presse. Det første dedikerte satirebladet såg dagens lys i Frankrike i 1830, og her heime har fenomenet sine røtter frå midten av 1800-talet. Bladet Krydseren (1849–1859) bana veg, og sidan oppsto ei rekke meir eller mindre tungt illustrerte vittigheitsblad med titlar som Vikingen, Korsaren, Humoristen, Hvepsen, Tyrihans og Exlex. Sistnemnde vart skipa og redigert av avisteiknaren Ragnvald Blix (1882–1958), som for øvrig også hadde vore redaktør i Tyrihans.

Ragnvald Blix var son av professor, kyrkjeminister og salmediktar Elias Blix. Karikaturkunsten lærte han svært tidleg, og var langt på veg autodidakt. Store delar av sitt liv tilbragte han i utlandet, mellom anna i København, Göteborg, München og i Paris. Likevel skulle han få stor betyding som satirikar og opinionsdannar i den norske offentlegheita gjennom heile den første halvdelen av 1900-talet.

Hylla av Mark Twain

Mona Lisa
(Illustrasjon: R. Blix / Ragnvald og Ida Blix’ Fond)

I Paris fekk han sitt internasjonale gjennombrot i 1905, etter utstillinga av ei samling karikaturar av kjende verk frå Louvre. Utstillinga førte til oppstandelse i ei rekke Paris-aviser, særleg på grunn av eit særs harselerande portrett av Mona Lisa, men blei godt mottatt av publikum. Blant beundrarane var den amerikanske forfattaren Mark Twain, som i svært rosande ordelag uttrykte sin begeistring i eit personleg brev. Blix sjølv syntes ikkje å ha vore komfortabel med den valdsame mottakinga: «De lo, og latteren var ikke alltid fin i kanten. Et øyeblikk ble jeg rådvill. Det var ikke komiker jeg ville være», uttala han i ettertid.

Det var derimot politisk satirikar han skulle bli, og Blix sine karakteristiske strekar blei for alvor kjend for den norske allmennheita same år – midt i unionsoppløysinga – då han gav ut juleheftet Broderfolkenes Farvel. I eit kraftig oppgjer med hykleriske politikarar som kom «drassande med eit nytt fyrstehus», blei dei norske regjeringsmedlemmene portrerttert på særs uflatterande vis – utan ein tråd på kroppen.

Under sitt opphald i Tyskland, og gjennom heile den første verdskrigen, teikna han for det tyske vittigheitsbladet Simplicissimus. Bladet hadde lenge kjempa for internasjonal avspenning, men gjekk seinare over  «til å bli en nasjonal krigstrompet» — dette ifølgje Blix sjølv. Hans teikningar vart etter kvart smitta av den tyske agitasjonen, før han — og bladet — mot slutten av krigen igjen fremma fredstankens sak.

Tilbake i Noreg i 1918 var han involvert i oppstarten av det fellesnordiske og partiuavhengige satiremagasinet Exlex, kor han i kompani med storleikar som Sigurd Hoel og Georg Brandes retta sin kvasse blyant mot alle sider. Men gullalderen for vittigheitsbladene var forbi, og det ambisiøse bladet heldt berre ut i to årgangar. Blix søkte seg til dagspressa for å kunne overleve som politisk teiknar. Han tok til å levere ei teikning i veka til tre store skandinaviske aviser, både i Noreg (Tidens Tegn, seinare Dagbladet), Danmark (Berlingske Tidende) og Sverige (Svenska Dagbladet, seinare Göteborgs Handels- og Sjöfartstidning). Slik blei han, slik forfattaren Sigurd Hoel uttrykte det, til ein nordisk institusjon. I perioden kunne han skilte med lesartal høgare enn kanskje nokon annan publisist i Norden.

Sjølv om avisene i utgangspunktet utstyrte Blix med ein fri penn, blei han ved fleire høve førehandssensurert frå redaksjonelt hald. Til dømes skjedde dette då Berlingske Tidende, av omsyn til den danske dronninga, valde å kutte ut ei teikning av den avsatte kronprinsessa i Tyskland. Dette trass i at den frittalande Blix gjekk med på å slanke kronprinsessa kraftig, og attpåtil erstatte «det skidt hun gaar i» med ein «chik ridedragt».

Rasande Göring

Trass i ein kortvarig flørt med den tyske keisarmakta under den første verdenskrigen, er det  likevel Blix’ antinazistiske teikningar fram mot — og ikkje inst under — okkupasjonen som har gitt han ettermælet som den første nordiske avisteiknaren av internasjonalt format, og som ein av «de to store» saman med Olaf Guldbransson. Blix hadde opplevd Hitler allereie i 1922 under ein folketale i München, og åtte år seinare trådte han for første gong fram som figur i hans teikningar. «Deretter slapp han ikke Hitler av syne før denne omsider kreperte i sin bunker i 1945», merka den svenske forfattaren Kjell Hjern seg mange år etter.

Den tyske statsmakta såg med uro på Blix sin satire. Dette kom først til uttrykk i 1933, då riksminister Hermann Göring sendte inn ein rasande protest til Handelstidningen i Göteborg. Telegrammet kom på prent, og framgår slik i ei norsk oversetting:

Jeg protesterer på det skarpeste mot de uttalelser om den tyske rikskansler som er trykket i Deres avis av fredag den tredje februar i spalten I dag. Som det svenske folks oppriktige venn ser jeg slike skitne uttalelser som en alvorlig fare for de hjertelige slektskapsforbindelser mellom de to folk. Før det innledes videre forføyninger, ber jeg om å få vite om Deres redaksjon for fremtiden kommer til å gripe inn mot slike uttalelser.

Heldigvis for Blix var Handelstidningen redigert av den mektige professoren og antinazisten Torgny Segerstedt, som allereie samme år hadde rapportert om konsentrasjonsleirane i Tyskland. Segerstedt akta på ingen måte å føye seg etter Görings trugsmålsliknande anbefalingar:

[…] Den som leser vedkommende aktstykke, vil uten videre forstå at det kunne oppstå tvil om dets ekthet. Vi har riktignok ikke hatt noen overdrevne forstillinger om den nåværende tyske regjerings dømmekraft, men dette telegram vitner om en sinnstilstand som vi dog ikke ville ha tiltrodd noen av dens medlemmer. Herr riksminister Göring behager å betegne seg som det svenske folks oppriktige venn. Det finnes nok kretser i Sverige som vil godta denne vennskaserklæring. Likevel betakker den altoverveiende del av det svenske folk seg for herr Görings vennskap. Den har sympati for det tyske folk, men ikke for den retning som nå er i ferd med å styrte dette tyske folk ut i nye ulykker […]

Jeg kan sagtens more mig over en god karikatur af mig selv, men Hitler er en fornærmelse.
Illustrasjon: R. Blix / Ragnvald og Ida Blix’ fond

«Det er vår oppriktige mening at herr Hitler er en fornærmelse», stadfesta Segerstedt avslutningsvis, og markerte dermed sin tilslutning til sjølve punchlinja i Blix sin vitseteikning. Denne totalt kompromisslause haldninga blei ikkje delt av alle hans skandinaviske kolleger. Tre år seinare – i 1936 – blei Blix’ ytringsrom i Danmark kraftig innsnevra, då Berlingske Tidende på anbefaling frå det danske utanriksministerium avgjorde aldri meir å publisere teikningar av kongen av Italia, Mussolini eller Hitler.

Utanriksministeriet stod under eit valdsamt press i denne tida. Skal me tru ei uttaling frå direktøren, var 99 prosent av klagene dei mottok frå Tyskland og Italia grunna i nettopp Ragnvald Blix sine antinazistiske og antifascistiske satireteikningar.

I eksil med pseudonym

Blix sin siste teikning før krigen stod på prent i Dagbladet 6. april 1940. Berre veker etter Tysklands invasjon av Noreg 9. april tok han seg over grensa til Sverige, og tok raskt kontakt med redaktør Torgny Segerstedt. Frå hausten byrja han igjen til å levere vekentlege avisteikningar til Handelstidningen, frå no av under pseudonymet Stig Höök. Her heime blei teikningane under krigen spreia av den illegale avisa Håndslag – som sannsynlegvis nådde ut til fleire hundre tusen nordmenn kvar veke. Begge stader fortsatte han fram til krigens slutt, stadig med spiss brodd mot totalitarisme i all sin form – det vere seg i Tyskland, Italia, Sovjet eller Noreg. Hans kanskje aller viktigaste og minneverdige karikatur – i alle fall sett med eit historisk tilbakeblikk – førestiller Vidkun Quisling. Teikninga ber tittelen «I audiens hos Hitler», og syner Quisling medan han framfører ein nazihelsing til ein tysk soldat. Den korte replikkvekslinga går føre seg slik:

— Jeg er Quisling!
— Og Navnet?
Illustrasjon: R. Blix / Ragnvald og Ida Blix’ fond

- Jeg er Quisling!

- Og Navnet?

Ein god satire krev mot og integritet. Den skal kunne sparke oppover, og den skal kunne sparke hardt. Dette er heilt i tråd med Blix’ personlege motto, som i debattane etter terroråtaket i Paris har fått ein velfortent renessanse i fleire norske medier:

«For at være en god Karikaturtegner maa man være kold som Is lige ovenfor alle Meninger og Personer. Sympatier eller Antipatier eksisterer ikke. Fremfor alt ingen Respekt for Autoriteter, Traditioner eller nogen som helst i Himlen, ikke engang for noget i Helvede.»

PS: Visstnok bidrog Blix’ teikning sterkt til å etablere quisling som eit internasjonalt synonym for landssvik.

Kjelder:

Bencard, Ernst Johan: «Blix, en antiautoritær satiriker», Ragnvald og Ida Blix’ fond. 

Berentsen, Bredo: Skarpt sett — historien om vittighetspressen i Norge. Andresen & Butenschøn, Oslo. 1999.

Hjern, Kjell: Blix — verdenspolitikken gjennom 50 år i karikaturens speil. H. Aschehoug & Co, Oslo. 1982.

Rett nok blei det gjort eit mislukka forsøk på å stifte avis i Bergen i 1722, men det var først i 1763 at Noreg fekk si første ordinære og regelmessig utgitte avis med Norske Intelligenz-Seddeler i Christiania. I løpet av dei neste sju åra blei såkalla adresseaviser etablert i ytterlegare fire norske byar (Bergen i 1765, Trondheim i 1767, Arendal i 1769 og Stavanger i 1770). Namnet adresseavis speler på koplinga til adressekontora, dei offentlege opplysningsbyråa som på 1700-talet hadde kongeleg privilegium til å formidle kunngjeringar i europeiske byar.

Om dei tidlegaste adresseavisene kan kallast for aviser ut i frå dagens definisjonar, er kanskje tvilsamt, men ambisjonane om å utføre eit samfunnsoppdrag var til stades frå første prent.

Norske Intelligenz-Seddeler: Nyheitsavis eller annonseorgan?

Førsteutgåva av Norske Intelligenz-Seddeler (25. mai, 1763)

Mange har lenge «forlanget og ønsket og se nyttige efterretninger Norge betreffende», observerer utgjevar og boktrykkar Samuel Conrad Schwach i første utgåve av Norske Intelligenz-Seddeler 25. mai 1763, og lover så å utgje sitt blad kvar veke. Deretter følger eit viktig atterhald, då «denne heele nyttigge Indretning» var avhengig av alle «Patrioters Godhed og Villighed, i at indsende til Bogtryggeriet alt hvad dertil eragtes tienligt». Schwach oppgav ingen sjanger- eller temamessige restriksjonar. Var det nyttig, var det velkoment!

Den unge boktrykkaren var optimistisk på vegne av den nye avisas framtid. I avisas opningsdikt blir spørsmålet «Men skrivter! Hvor er de?» med eitt besvart: «Jo mænd De findes!». Endeleg kunne publikum lese ei norsk avis som «fører Norsk Beretning»! Sågar skulle avisa «Fyldestgiøre dig i allerstørste Grad», og slik vise at Noreg «ejer og Forstand».

Av førsteutgåva å dømme er det liten tvil om at Intelligenssedlane var meint som eit ledd på vegen mot ein styrka norsk identitet og sjølvkjensle. Både avisas tittel, programerklæring og opningsvers er prega av referansar til det norske og det patriotiske. Som det i ei seinare utgåve vart påpeikt: Bladet skulle vere til ære og nytte for fedrelandet.

Kva er det som gjer at ettertida omtaler nettopp Intelligenssedlane som Noregs første avis? Med tanke på den rike tidsskriftfloraen som veks fram i Noreg på 1700-talet, er dette eit rimeleg spørsmål. Intelligenssedlane hadde visse likskapstrekk med tidsskrifta, både med omsyn til utgivingsfrekvens, typografi og sjangerbruk. Men der tidsskriftlitteraturen fokuserte på bortimot tidlause spørsmål rundt vitskap, religion, filosofi og moral, introduserte den nye avisa ein heilt ny grad av aktualitet i sitt kunngjeringsstoff. Med dei meir eller mindre faste vignettane som tjenestesøkende, bekjentgjørelser, til kjøps, tapte saker, auksjoner, fødte og døde samt inkomne skip, opna Intelligenssedlane opp for ei byrjande institusjonalisering av offentleg informasjonsspreiing. Kunngjeringar som tidlegare var delt gjennom jungeltelegrafen – eventuelt i form av flygeblad eller bodstikker – fekk ved hjelp av avisene ein effektiv veg inn i den enkelte privatsfære og vidare inn i det felles offentlege rom. Slik bidrog avertissementsstoffet til å desentralisere og tilgjengeleggjere den såkalla norske beretning. Samstundes bør spreiingseffekten ikkje overdrivast: Sjølv om avisene blei delt av mange lesarar i meir eller mindre organiserte lesesirklar, utgjorde avisas opplag (om lag to hundre) i underkant av tre prosent av byens innbyggjartal mot slutten i 1765.

Tre veker før avisa såg dagens lys, publiserte Schwach eit notat der han greia ut om den planlagde hovuddisposisjonen for dei komande numra. Her kjem det klart fram at annonseformidling skulle vere avisas hovudverksemd. Det rom som eventuelt blei ledig, skulle fyllast med små forteljingar i prosa eller på vers. Allereie etter dei første numra kan ein merke at avertissementsstoffet ikkje på langt nær blei så omfattande som forventa, og ymse overskotsstoff (sannynlegvis henta frå andre skrifter) blei raskt inkludert. Særleg kjem dette til syne under den breie spalta Oeconomiske og andre Efterretninger. Paradoksalt nok for ei byavis, som neppe hadde ein stor lesarskare utanfor Christianias grenser, fekk publikum her servert tips om korleis ein skal førebygge sjukdomar hos sau, korleis ein skal dyrke åker og korleis ein lagrar sitronar gjennom vinterhalvåret. At det sistnemnde stykket blei trykka midt på sommaren, tyder også på at stofftilfanget neppe var formidabelt.

Etter kvart som annonseandelen stabiliserer seg på eit nivå tilsvarande under halvparten av avisas spalteplass, aukar innslaget av tekstar i essay‑, dikt, brev- og fabelform. Stykka fyller som regel både førte- og andresida og er gjerne spreidd ut over fleire utgåver, noko som gjer dei til utgåvenes mest omfangsrike enkelttekstar. Desse tek ofte opp moralske, filosofiske og smaksrelaterte tema frå ein ofte kritisk synsvinkel. Særleg får stykket «Om Smagen i at skrive» ein viktig plass i avisas spede start som debattorgan. Essayet kritiserer dei moderniserte og «fordærvede» skrivereglane, og blir gjenstand for ei rekkje applauderande og kritiske tilsvar. Denne er utgangspunktet for eit svært kritisk brev frå ein anonym innsendar:

Critiquer, som gjerne agtes onde, for den vidende og gjennemtrængende Kraft der følger med dem, og som de oftest fører med sig, er dog u‑skateerlige og gode, naar de bruges ret, og holdes inden sine Grændser, naar al Ondskab, naar al Hevngjerrighed, og naar al skarnagtig Skumlen er deruden fore, thi da seer man ikke sjelden: at de lære og forbedre.

Kritikken og meiningsinnhaldet fekk altså spalteplass i Intelligenssedlane, i kontrast til oppfatningar om at adresseaviser berre dreiv kunngjeringsarbeid. Det betyr likevel ikkje at Intelligenssedlane var eit opposisjonelt organ i ein politisk og samfunnsdebatterande kontekst. Sjølv om Schwach unngjekk å søke om kongeleg privilegium for si adresseverksemd, og såleis utnytta eit hål i privilegiumsordninga, valde styresmaktane i København å akseptere avisas eksistens – i følgje Svennik Høyer på grunn av dens politiske tannlausheit. Schwach var sannsynlegvis høgst medviten om at kongens godvilje var lett å omvende, og la sjølv fleire restrikive avgrensingar på avisas mandat: Ein skulle berre trykke stoff som «betreffer alleene Kongeriget Norge», og all rapportering frå det politiske sentrum i Danmark vart dermed utelukka.

Avismotstand i Trondheim

Førsteutgåva av Adresseavisen (3. juli, 1767). Legg merke til det kongelege vapenskjoldet, som framleis pryder avisas emblem.

Adresseavisen i Trondheim vart skipa i 1767, og er med det Noregs desidert eldste avis som framleis kjem ut. Heller ikkje i Trondheim blei nyvinninga presentert i blyge ordelag. I følgje utgjevar Martinius Nissen ville bladet (med det fulle namnet Kongelig allene priviligerede Trondheims Adresse-Contoirs Efterretninger) møte både mishag, latter og skuldingar om kjetteri:

Hvo opfandt noget Nyt, som en af mange lastes?

Og som et Kiætterie af Daaren tidt forkastes,

Fordi han Følgerne og Nytten ei kan see,

Og troer han haver Ret til alle Ting at lee?

Hvad saa uskyldigt kan man sig vel foretage?

Som ey den Vanhæld har at lastes og mishage?

[…] Jeg som Adres-Contoir i Tronhiem vil oprette,

Jeg maae med Villighed jo ogsaa vente dette,

At det, som i vor Bye saa usædvanligt er,

Ey Bifald finde vil saa snart hos en og hver.

Sjølv om Adresseavisen hadde fått monopolrett av kongen, som avisas fulle namn indikerer, blei det fleire gonger gjort forsøk på å stoppe utgivinga. Trondheims myndigheiter meinte nemleg at borgaranes informasjonsbehov ikkje var stort nok til å rettferdiggjere ei avis, og at byens einaste boktrykkar hadde krav på konkurransevern. Det var nettopp avslaget på eit slikt privilegium som i 1721 grusla det stutte bergenske avisforsøket Den Ridende Mercurius.

Ei skisse av ein borgarleg offentlegheit

Martinius Nissens visjonar om å tilby byen ein ny offentlegheitsarena kjem tydeleg fram i form av eit skjønnlitterært stykke allereie i første utgåve. Teksten, med tittelen «Avis-Discours», skildrar eit selskap som kvar postdag samlar seg på det lokale vertshuset og debatterer stoffet i ei ikkje-namngitt avis. Dialogen mellom desse borgarane blir samanlikna med ordskiftet i ei lovgivande forsamling:

Der sættes Konger og Fyrster baade ind og af, uden at betænke, hvor liden eller slet ingen Myndighed de dertil har. Der stiller de Armeer i Marken, som ingen Penge koster at underholde. Der jager de et fientligt Partie efter det andet paa Flugten, og ere dog saa langt fra dem, at de ikke kan see, mindre ramme dem. Der eqviperer de en Flode til Landgang, som ved Modvind og god Vind seyler lige langt. Der leverer de store Feltslage og udgyder dog ikke en Draabe Blod.

Men det er vel ikkje forsvarleg for den gemene hop å «røre ved kronede Hoveder» på denne måten, skyt forteljingas observerande hovudperson inn. Skal vanlege menn «indtrænge sig i de Forretninger, hvortil man ikke er kaldet»? Jo, svarer vertshus-eigaren. Den som viser seg fram på verdas skodeplass, skal vente at «enhver, som er Tilskuer, raisonnerer over ham, hvorledes han spiller sin Person». Slik skal avisa hjelpe borgarane til å øve sin forstand, hevdar han. Men viss dei «kronede Hoveder» blir møtt med vanære og fornærmingar og viss folkets deliberasjon fører til fraksjonsdanning og samanrotting, kan slike øvingar ikkje lenger tolererast. Skildringane er langt på veg i tråd med Trygve Riiser Gundersens omtale av 1700-talets offentlegheitsforståing i Danmark-Noreg:

Det potensielt farlige er […] muligheten for forening – den monumentale fortettingen som kan oppstå i de sjeldne tilfellene hvor myriadene av meninger i bakgater, bondestuer og borgerhjem krystalliseres til én.

Ei foreining av menneskjer og meiningar blir i dag sett på som eit openbart aspekt ved eit demokrati, og som ein fundamental føresetnad for ytringsfridom. Men samstundes er ikkje denne retten identisk med fridomen til å ytre seg. Statens frykt for offentleg fraksjonsdanning var også reell i Noreg lenge etter innføringa av grunnlovens paragraf 100. Til dømes blei militærmakt, med heimel i den såkalla opprørslova, fleire gonger nytta for å bryte opp fredelege men opposisjonelle folkesamlingar på 1800-talet (blant anna under bondetoga i 1818 og under torgslaget 17. mai 1829). Mistenkeleggjeringa av organisering og fraksjonsdanning gjaldt også den etablerte politikken: Alle former for valkampverksemd og stemmepåverknad blei betrakta som eit brot på vallova til langt ut på 1800-talet.

Bodskapen i Adresseavisens forteljing kan også sjåast i lys av Jürgen Habermas sine normative skildringar av den borgarlege offentlegheitas vekst og fall. Habermas si offentlegheitsforteljing tek utgangspunkt i korleis det veksande handelsborgarskapet i vestlege bysamfunn på 1700-talet gav opphavet til ein ny arena som var skilt ut frå det private, der kaffihusa og offentlege allmenningar danna arenaar for eit rasjonelt ordskifte mellom uavhengige borgarar. Gjennom drøftingar om moralske og politiske spørsmål i det opne rom blei ideen om ein felles offentleg diskurs skapt, hevdar Habermas, som ikkje var til stades i tidlegare samfunn. I kraft av avisenes og tidsskriftas framkomst blei «folkets røst» ytterlegare eksponert og ekspandert, og i takt med aukande kommersialiserings- og profesjonaliseringstendensar har samfunnet inntatt (re)føydale trekk: Dei reelle samfunnspåverkande debattane har blitt overført til maktas skjulte korridorar, medan den mediedekte offentlege samtale i realiteten er ein evigvarande boksekamp mellom etablerte og institusjonaliserte fraksjonar.

I Adresseavisa åtvara forfattaren om at dei politiske debattane kan skape uheldige fraksjonar. Denne åtvaringa blir delt av Habermas. Deltakaranes fridom i høve til einannan er ein fundamental føresetnad for å skape ein fornuftig og rasjonell offentlegheit, hevdar han: Først når deltakarane ser bort i frå alle statussymbol, og ikkje representerer andre enn seg sjølv, kan argumentets autoritet vinne over det sosiale hierarkiets autoritet.

Dersom Adresseavisens offentlegheitsskildringar seier noko om kva slags ordskifte avisene ville legge til rette for, er den neppe foreineleg med den moderne forståing av offentlegheita som ein debattarena med tydelege forgreiningar til konkret lovgjevande verksemd. I dette fallet framstår den som ein lukka offentlegheit, kor borgarane søker å imitere dei reelle avgjerdsprosessane, framfor å ha reelle maktpåverkande ambisjonar. Vanskeleg er det då å sjå på adresseavisene som ein sjølvstendig institusjonell forlenging av den kaffihus-offentlegheita som Habermas snakkar om. Som Riiser Gundersen også er inne på, bør ikkje syttenhundretalets offentlegheitsideal tolkast som eit frislepp av den offentlege røysta, men heller som eit slags konserverande nasjonalt danningsprosjekt:

I stedet bør vi snarere forstå de nye patriotiske offentlige institusjonene som et forsøk på å intervenere overfor den uformidlede offentlige meningen. Opinionen skal tuktes og dannes, inngis med den rette borgerånd og statsfølelse.

Adresseavisens første handpresse, rekonstruert i tre fjerdeles storleik. Pressa, som kunne trykke 200 aviser per time, vart presentert i samband med avisas 200-årsjubileum i 1967 (skjermdump frå NRK).

Schizofrene aviser?

Innhaldet i Trondheims første avis syner både likskapstrekk og ulikheiter med Intelligenssedlane i Christiania. Trass i det vidløftige introduksjonsstykket, er det samfunnsdebatterande og politiske meiningsinnhaldet omtrent fråverande, medan innslaget av lokalt og nasjonalt nyheitsstoff er noko meir frekvent enn i Intelligenssedlane sitt fødselsår. Vignetten Adskillige Nyt har ofte ein form som me i dag gjerne vil karakterisere som tabloidstoff. Her får lesarane både servert blodig kriminalstoff om mord og offentlege avrettingar, samt meir lettbeinte forteljingar om blant anna ei sak om ei vanskapt ku, ein «mållaus mann» som plutseleg fekk attende sitt mæle samt om ein Orkdal-familie «som bleve angrebne af en stærk Opkastelse» etter å ha drukke kaffi med rottegift.

Martinius Nissen publiserte ei rekkje naturvitskapelege og historiske stykke med eit klart allmennopplysande mandat, og Trondheims adresseavis var slik også eit produkt av opplysingstidas idear.  Blant anna hadde Christian Fester, mathematicus ved De Angelske Stiftelser, ein meir eller mindre fast spalte med utgreiingar om matematikkens historie og om ulike matematiske problem. Ved fleire høve finn ein også heilsider som blir vigd til astronomiske storhender i Finnmark, og i eit nummer blir historia om «glassets opprinnelse» fortald over fleire sider.

I dag omtalar me gjerne våre riksdekkande laussalsaviser som «schizofrene», på grunn av sin måte å kombinere seriøst og meir tabloid nyheitsstoff. Med sin salige blanding av undervising og underhalding, er kanskje dette også ei passande skildring av våre første adresseaviser?

Sensurens tidsalder

Då Adresseavisens utgjevar åtvara mot fraksjonsdanningar og opposisjonelle utsegn, skjedde det i ei tid prega av streng statleg sensur. I Noreg måtte ein sende alle trykte publikasjonar til førehandskontroll hos biskopen, medan professorane hadde tilsvarande oppgåve i Danmark. Med tanke på dei avgrensa vilkåra offentlegheita levde under på 1700-talet, vil Habermas sine idear om den framveksande borgarlege offentlegheita gjerne framstå som overdrevent idealiserande. I alle fall gir Habermas si framstilling eit utilstrekkeleg bilete for å forstå premissane som låg til grunn for den offentlege meiningskulturen i Danmark-Noreg i denne perioden.

Det var først Napoleonskrigane som tvang fram ei reell nyheitspresse i Noreg, hjulpe fram av aukande etterspurnad etter nyheiter samt handelsblokaden som i 1807 hindra importen av danske aviser. Men når ein snakkar om norsk aviser som uavhengige og kritiske arenaar, fri frå statleg kontroll og sensur, var det innføringa av grunnloven i 1814 og dens trykkfridomsparagaf som for alvor bana veg for ei presse med politisk gjennomslagskraft.

Dei norske adresseavisene på 1760-talet var ikkje masse-medium, og kan nok heller ikkje betraktast som deliberative meiningsarenaar. Men vår tidlegaste avispresse har likevel ein sentral plass i norsk offentlegheitshistorie, særleg i kraft av sitt teknisk-institusjonelle bidrag: Dei bidrog til å skape nye band mellom menneskjer og geografiske område, og endra sjølve tidsforløpet og dekningsgraden i skapinga av publikums felleserfaringar. Alt dette er utvilsamt grunnleggjande føresetnadar for framveksten av ein brei og deltakande offentlegheit.

Kjelder:

Eide, Martin (red) (2010): Norsk Presses Historie: En samfunnsmakt blir til 1660–1880. Oslo: Universitetsforlaget.

Habermas, Jürgen (1991): Borgerlig offentlighet. Oslo: Gyldendal .

Høyer, Svennik (1995): Pressen mellom teknologi og samfunn: norske og internasjonale perspektiver på pressehistorien fra Gutenberg til vår tid. Oslo: Universitetsforlaget.

Kongelig alleneprivilegerede Tronhiem Adresse-Contoirs Efterretninger, årgang 1767–1769

Støren, Wilhelm K. (1966): Adresseavisen to hundre år. Trondheim: A/S Adresseavisen.

Norske Intelligenz-Seddeler, årgang 1763–1765.

Nøding, Aina (2007): Vittige kameleoner. Litterære tekster i norske adresseaviser, 1763–1769. Oslo: Universitetet i Oslo.

Sprauten, Knut (1992): Oslo bys historie: Byen ved festningen. Oslo: Cappelen.

Statistisk sentralbyrå (1980): Norges første folketelling 1769. Oslo.

Viken, Øystein Idsø (2009): «”Et Blad som fører Norsk Beretning” – Ein intensjonal påstand mot strukturelle tesar gjeldande nyhendekonjunkturane i Norske Intelligenz-Seddeler 1763–74». Fortid 6, nr. 1.

På denne bloggen vil vi med jevne mellomrom publisere utvalgte dypdykk i den rike, komplekse og egentlig uuttømmelige beretningen om vår offentlighets historie. Tekstene vil presentere og problematisere enkelte hendelser, epoker og fenomen med betydning for den offentlige samtalens utvikling i Norge – helt fra da de første tidsskriftene ble trykket på 1660-tallet og frem til dagens digitale tider. Det kan også komme innlegg som tar for seg mer teoretiske problemstillinger. Noen av innleggene vil fungere som smakebiter fra det kommende bokverket, mens andre vil publiseres eksklusivt på Vox Publica. Vi vil også dekke enkelte arrangement i regi av prosjektet.

«17. mai 1893» av Christian Krohg

Vi forstår offentlighetshistorien som et grunnleggende element i historien om demokratiet både som samfunnsform og som styreform. I en demokratisk samfunnsform er offentligheten – i skarp kontrast til i totalitære regimer – til stede i ytrings- og informasjonsfriheten som oppleves konkret i alt fra daglige samtaler til et fritt og bredt kulturtilbud i og utenfor diverse (masse)medier. Som et grunnleggende element i en demokratisk styreform karakteriseres offentligheten ved en åpen, mangfoldig samtale om saker av felles interesse for samfunnets medlemmer både i den politiske og i den kulturelle delen, som det er flytende grenser mellom.

Gjennom hele fremstillingen vil politiske myndigheters ulike reguleringer av offentligheten bli belyst gjennom så vel demokratiteoretiske som juridiske betraktningsmåter, med ytringsfrihetens vilkår som sentral målestokk. Særlig danner Jürgen Habermas’ arbeid om offentlighetens strukturforvandling et viktig teoretisk utgangspunkt i de små og store fortellinger om Norsk offentlighets historie. Samtidig søker vi å tilby nye og nyanserte perspektiv på Habermas’ tradisjonelle forfallshistorie om utviklingen fra en borgerlig, sosialt avgrenset og argumenterende offentlighet til en bred, institusjonalisert og polarisert offentlighet. Heller enn å tenke, som Habermas gjorde i 1962, at den resonnerende offentlige samtale forfaller og erstattes av tautrekking mellom organiserte samfunnsinteresser, kan en betrakte offentlighetens historie som preget av et varierende spenningsforhold og en varierende balanse mellom deliberasjon og mobilisering. Offentligheten kan samtidig være en arena for saklige og argumentasjonstuftede ordskifter og en mobiliseringskanal for (et ofte passivt) publikums støtte til bestemte ideologier og verdier i drakamper mellom etablerte samfunnsinteresser – og over tid kan vektfordelingen mellom de to aspektene forandres. Betyr digitalisering og sosiale medier etter den kalde krigens slutt en ny “gullalder” for deliberasjonen? Et annet grunnleggende spørsmål handler om historiske deltakelses- og ekskluderingskriterier i vår offentlighet. Hvordan vil ulike politiske, sosiale og teknologiske krefter – mer eller mindre uavhengig av hverandre – skape nye rammer for hva slags aktører og strømninger som får plass i det offentlige rom?

Bloggens første bidrag tar særlig for seg dette sistnevnte spenningsforholdet, og viser hvordan Grunnlovens trykkefrihetsparagraf åpnet opp for nye opposisjonelle røster og nye ideologiske skillelinjer i den trykte norske offentligheten, samt hvordan kong Carl Johans politiske virkemiddel motarbeidet en slik utvikling.

Følg med!

Det vakte difor ei viss oppsikt då Framstegspartiets Ib Thomsen i fjor haust varsla kutt i pressestøtta, og deretter kom med ei trugsmålsliknande spådom om Dagsavisens dystre framtid: Dei “bør skjelve i buksene”.

Sannsynlegvis ville Thomsens utspel passa betre inn i 1800-talets medieoffentlegheit og i debattane om portomoderasjonen. Pressestøttas tidlegaste forløpar utvikla seg nemleg til å verte eit treffsikkert politisk vapen, og dei norske avismakarane skalv utvilsamt i buksene.

«Uden Portomoderation kan neppe Aviis i Norge bestaae»

Karl Johan som kronprins. Malt i 1811 av Francois Gerard.

Sjølv om 1969 vanlegvis blir rekna som startpunktet for den norske pressestøtta, har norske aviser og tidsskrift i realiteten motteke særeigen og livsviktig statsstøtte heilt sidan den såkalla portomoderasjonen oppsto ved lov i 1796.

Med denne nye ordninga kunne ein sende aviser og tidsskrift med kraftig reduserte eller ingen portokostnadar, framfor å sende dei i posten som brev. Rabattordninga blei utover 1820-åra nytta særleg aktivt av kong Carl Johan, som delte den ut til kvar enkelt redaksjon «inntil vidare». Såleis verka den både som eit førebyggjande og eit sanksjonerande middel: For å oppnå portomoderasjon måtte utgjevarane opparbeide ei viss grad av tillit og velvilje hos kongen, og dersom tilliten forsvann, vart den økonomiske straffa hard å overleve.

Klikk for å lese resten av Vox Publicas analysesak om pressestøttas forhistorie.

Det vakte difor ei viss oppsikt då Framstegspartiets Ib Thomsen i fjor haust varsla kutt i pressestøtta, og deretter kom med ei trugsmålsliknande spådom om Dagsavisens dystre framtid: Dei “bør skjelve i buksene”.

Sannsynlegvis ville Thomsens utspel passa betre inn i 1800-talets medieoffentlegheit og i debattane om portomoderasjonen. Pressestøttas tidlegaste forløpar utvikla seg nemleg til å verte eit treffsikkert politisk vapen, og dei norske avismakarane skalv utvilsamt i buksene.

«Uden Portomoderation kan neppe Aviis i Norge bestaae»

Sjølv om 1969 vanlegvis blir rekna som startpunktet for den norske pressestøtta, har norske aviser og tidsskrift i realiteten motteke særeigen og livsviktig statsstøtte heilt sidan den såkalla portomoderasjonen oppsto ved lov i 1796.

Karl Johan som kronprins. Malt i 1811 av Francois Gerard.

Med denne nye ordninga kunne ein sende aviser og tidsskrift med kraftig reduserte eller ingen portokostnadar, framfor å sende dei i posten som brev. Rabattordninga blei utover 1820-åra nytta særleg aktivt av kong Carl Johan, som delte den ut til kvar enkelt redaksjon «inntil vidare». Såleis verka den både som eit førebyggjande og eit sanksjonerande middel: For å oppnå portomoderasjon måtte utgjevarane opparbeide ei viss grad av tillit og velvilje hos kongen, og dersom tilliten forsvann, vart den økonomiske straffa hard å overleve.

«Thi uden Portomoderation kan neppe Aviis i Norge bestaae.» Det var konklusjonen til redaktør Soelvold i opposisjonsavisa Statsborgeren etter at den blei fråteken sin portomoderasjon i 1834. Årsaka var enkel: Statsborgeren hadde gjort seg skuldig i å prente «løgnaktige» og «fornærmelige» påstandar i to smededikt om finansminister Jonas Collett. Om påstandane ikkje var fornærmelege, var dei utvilsamt konfronterande: Diktets hovudperson blei skulda i å «råde undergang», og demoralisere folket ved «skjendig pral». Før han «skal vor frihet sønderknuge», oppmoda forfattaren til å jage hans slekt ut av landet («Af Landet jage vi hans Æt»). I avslutninga blir det stilt eit høgst retorisk spørsmål: «Hvad Nytte har vel C‑let gjort For Staten i det hele? Mon andet ædelt, Godt og Stort, End egen Kage mælet.»

Avisen Statsborgeren med Collett-diktet på førstesiden. Klikk på bildet for å laste ned hele avisutgaven i pdf.

Statsborgeren, som var blant landets mest opposisjonelle røyster, mista ikkje portomoderasjonen utan kamp. Avisa trykka fleire innsendte brev (som sannsynlegvis var forfatta av redaktør Soelvold sjølv), kor den såkalla despotiske regjeringa vart skulda i å spøke med konstitusjonens hovudprinsipp: «Saavel den norske, som svenske Regjering have i den senere Tid taget saa alvorlige Forholdsregler mod Trykefriheden, at man næsten kunde fristes til at troe, de have svoret den Undergang».

Systemkritikk under press

I det famøse diktet (pdf) blei Jonas Collett rett nok ikkje namngitt, men vart derimot omtala ved den lite kryptiske omskrivinga «C‑let». Slike grep var ikkje uvanlege i dåtidas aviser og nyheitsblad, og skulle nok verke som ei sikring mot kongeleg unåde og rettsleg tiltale. Statsborgeren gjekk langt i å nekte for at denne C‑let var identisk med statsråd Collett. På trykk hevda ein at «Ingen, uden den meest vilkaarlige Fortolkning» kan forklare at finansministeren var diktets hovudperson.

Kongens aksjon mot Statsborgeren viste likevel at satiren og den indirekte systemkritikken var under sterkt press. Når kritikaren ikkje lenger kunne gøyme seg bak omskrivingar, allegoriar og ironi, blei det umogleg å legge sine ord på vektskåla utan at rabulisten ga dei ei ny meining, hevda Soelvold: «…naar det til Exempel skulde falde Nogen ind at tale om Regjeringens dybe Indsigter og mageløse Viisdom, med mere Godt, som en Regjering bør være i Besiddelse af, saa kunde det jo blive udtydet til Spot». Til og med ros og smiger kunne føre til politisk forfølging!

1821: Trykkefridomens «nesten-død»

Fire år etter unionsavtalen med Sverige i 1814, foreslo kong Carl Johan eit tillegg til riksakta som i praksis ville innskrenke trykkefridomen: Alle prenta ytringar som enten direkte eller indirekte fornærma unionen og broderfolket, skulle kunne straffast med fengsel. Dette uavhengig av om fornærminga var «iklædte i Fortællinger, Fabler og overhovedet i Allegorier». Forfattaren eller utgivaren av slike verk skulle også for all tid tape retten til å utgje offentlege publikasjonar.

Først i 1821 blei saka tatt opp i Stortinget, og ein gjekk einstemmig mot proposisjonen. Frå talarstolen blei det hevda at formuleringa «indirekte» ville gi anledning til svært vage og vilkårlige fortolkingar, og at forslaget ville «tilintetgjøre det i Grundlovens §. 100 givne Bud, “at Trykkefrihet bør finde sted”, og saaledes gjøre en Forandring i Grundloven, der stod i Strid med et af dens Principer».

Carl Johan opererte utvilsamt i ei gråsone. Sjølv om Stortinget verna om trykkefridomens opphavlege form, kunne paragrafen juridisk sett ikkje hindre Carl Johans makt over avisenes levevilkår. I prinsippet var moderasjonsordninga ei økonomisk godtgjersle, og utgjorde i seg sjølv ikkje noko eksplisitt forbod av maktkritiske og andre skadelege ytringar.

På veg mot ein stortingsregulert portomoderasjon

At portomoderasjonen likevel utgjorde eit brot på trykkefridomen i praksis, var derimot konsensus i dei opposisjonelle pressekretsane. Redaktør for avisa Patroullen, Ludvig Mariboe, var blant dei mest markante stemmene i saka. Sjølv fekk han avslag på sin søknad om moderasjon i 1824, og karakteriserte ordninga som eit reint sensurmiddel.

Ludvig Mariboe (1781–1841), avisredaktør.

Patroullen har i ettertid blitt omtala som det grundigaste opposisjonsorganet i Noreg før 1830, og det er enkelt å skjøne at avisa kunne vurderast som ei fare for statsapparatet. Bladets tittel spelte nettopp på avisas rolle som eit patruljerande og granskande organ, og gjorde seg anerkjend gjennom sine detaljerte og kritiske referat frå stortingsforhandlingane. Finansdepartementet, som handsama Mariboes søknad om portomoderasjon, grunna avslaget i avisas «upassende Ytringer og Personaliteter».

I 1827 foreslo Mariboe ein lovbestemt og stortingsregulert avisporto som skulle likestille alle aviser og blad, framfor at den utøvande makt delte ut moderasjonen enkeltvis. Først i 1837 blei lova om stortingsregulert porto vedtatt, og kongen mista sitt høve til å indirekte drive sensur av opposisjonelle og kritiske ytringar. Den norske grunnlova av 1814 stadfesta i sin opphavlege hundrede paragraf at «trykkefridom bør finde sted» og at «Frimodige Yttringer om Statsstyrelsen og hvilkensomhelst anden Gjenstand ere Enhver tilladte». Det tok dermed lang tid før slike ideal blei handsama i praksis.

Opportunisten Niels Wulfsberg

Forholdet mellom kongemakt og presse var ikkje berre prega av opposisjon og fiendskap. Niels Wulfsberg, som i ettertida står fram som vår første store avispioner, bygde langt på veg sin karriere på kongelege alliansar og tenestebyter.

I førsteutgåve av avisa Tiden 28. januar 1808 (pdf) prenta Wulfsberg det første av mange hyllingsvers til danskeprinsen og stattholdaren Christian Frederik. Tiden, som var landets første eigentlege nyheitsavis, lova i si programerklæring «At drage frem for Lyset mangen nyttig Idee, der elles blev skjult i Mørket; at forøge den indenlandske Communication til Landsmænds Nytte». Slik skulle ein også handle overeins med «deres Kongl. Høiheds Ønsker, Deres gode Villie». Den svært så audmjuke og underdanige støtteerklæringa hadde sannsynlegvis samanheng med prinsens økonomiske ytingar, som etter kvart viste seg å bli ein viktig føresetnad for at avisa i det heile kunne overleve.

Førsteutgaven av avisen Tiden fra 28. januar 1808. Klikk på bildet for å laste ned hele utgaven som pdf.

Christian Frederik fekk sjølvsagt valuta for pengane, og Tiden utvikla seg til å bli hans offisielle organ. Den nære koplinga mellom Wulfsberg og det danske kongehuset er kanskje på sitt mest påfallande i det sterkt politisk farga ekstranummeret etter Kiel-traktaten i 1814. Utgåva var tinga av kronprinsen sjølv, og Tiden kunne som første offentlege organ melde om fred i Norden. «Om Fredsvilkaarene kan Udgiveren Intet tilføie, da han ikke kjender dem», skreiv Wulfsberg. Det gjorde derimot Christian Frederik, som bevisst hadde heldt tilbake informasjonen om at Noreg var avstått til Sverige. I tillegg redigerte han bort Wulfsbergs aller mest entusiastiske formuleringar om (den påståtte) freden, truleg i eit forsøk på å dempe folkets forventningar.

1814 blei eit merkeår i Wulfsbergs fleksible karriere som avisentreprenør. Frå først å føre eit hyllande forsvar av norsk sjølvstende og grunnlovskongen Christian Frederik i Tiden, snudde han raskt kappa etter vinden då unionsavtalen med Sverige vart underteikna. Dette kom til syne ved etableringa av Den Norske Rigstidende (namneendringa kom på initiativ frå dåverande kronprins Carl Johan, då namnet visstnok var meir svenskvenleg enn Tiden). Etter kort tid fekk Wulfsberg einerett til å publisere regjeringas kunngjeringar, og bladet blei raskt eit informasjonsorgan med ein endå meir offisiell stil enn forgjengaren. I tida etter unionsavtalen var Rigstidende faktisk landets einaste ikkje-opposisjonelle avis – og Wulfsberg mottok «Naadesbeviisninger og Gratificationer» frå Carl Johan gjennom heile sitt verke i bladet.

Skjebnene

Stortingets vedtak om ein lovbestemt portomoderasjon var ikkje til hjelp for Statsborgeren og avisas aktørar. Utgjevar Peder Soelvold gav seg i avisa året etter prentinga av Collett-dikta, og sat seinare ein kort periode i fengsel. Ti år etter, i 1845, vart han observert i Christianias gater; fattig, huslaus og forkommen. Han vart overlaten til Akershus fattigvesen, og døydde av koldbrann to år seinare.

Stort betre gjekk det ikkje med forfattaren bak smedediktet. Jens Johan Vangensteen, som raskt tok på seg ansvaret, blei stilt for retten og dømt til tukthus for ytringane. I ettertid omgjorde stiftoverretta vedtaket, då det viste seg at forfattaren i realiteten var løytnant Jens Henrik von Hadeln. Då Vangensteen blei frifunnen, var han allereie død.

Trass i ei forhistorie fylt med statleg kontroll og sensur – ofte i sterk kontrast til konstitusjonens ideal om trykkefridom – kan forteljinga om unionstidas pressepolitikk tilby ei viktig påminning: Pressestøtta har eksistert heilt sidan avisenes barndomsår, og vår presse har til alle tider vore avhengig av statlege subsidiar for å overleve.

Kjelder

De Norske Rigstidende, årgang 1814.
Eide, Martin (red) (2010): Norsk presses historie 1660–2010, bind 1
Johannessen, Finn Erhard (1997): Alltid underveis: Postverkets historie gjennom 350 år
Patroullen, årgang 1825.
Statsborgeren, årgang 1834.
Store Norske Leksikon (nettutgåve)
Stortingsforhandlinger, 1818
Stortingsforhandlinger, 1969
Tiden, årgang 1813 og 1814