Vox Publica har intervjuet prosjektleder Jens E. Kjeldsen og prosjektkoordinator Marit Kristine Bjøntegård.

Gratulerer med vel overstått finale! Hvordan gikk utvidelsen fra Bergen til Vestlandet?

Bjøntegård: – Da alt skjedde i Bergen var jo alt veldig greit og oversiktlig, men da vi skulle utvide til fire fylker var vi usikre på hvordan vi skulle gjennomføre det. Vi valgte å ha en lærerworkshop i hvert fylke, slik at det skulle være lav terskel for lærere å melde seg på for å få med flest mulig. Deretter arrangerte vi semifinaler i Bergen og Ålesund der vi fra retorikkgruppa dro og møtte elevene, før finalistene hadde kurs hos SpeakLab her i Bergen og til slutt deltok i finalen. Det var en logistisk utfordring å sørge for at alle elevene kunne reise hit og dit, Norge og Vestlandet spesielt er jo ganske kronglete, men fordelen var at vi hadde en vellykket finale fra i fjor å vise til, og mange, både elever og lærere, hadde fått med seg talen til fjorårets vinner, Cecilie Martinessen.

Arne Møller fra SpeakLab instruerer finalist Kristin Romfo. Foto: Tove Breistein

Kjeldsen, hvordan fikk du ideen til Ta Ordet!-konkurransen?

Kjeldsen: – Når jeg foreleser i Danmark, så strekker studentene hånden i været og sier «er du nå sikker på det, Jens? Kan det ikke være sånn eller slik i stedet»? I Norge er situasjonen helt annerledes. Det er mye mindre respons, færre kommentarer, færre ytringer – en våger sjeldnere å ta ordet. Så jeg hadde egentlig gått og tenkt på dette lenge: Jeg vil at ungdommene i Norge skal være mer som sine danske jevnaldrende. For litt over to år siden havnet jeg i en heldig situasjon, som veileder til tre flinke stipendiater som var interesserte i å bidra i et slikt prosjekt. Da tenkte jeg «nå gjør vi det». For å oppsummere: jeg mente det var noe ungdommer hadde bruk for, og jeg hadde ressursene til det.

Formatet på dette er en konkurranse, og det er ganske få som får taleopplæring her på universitetet. Som du selv sa bruker du av din egen tid til dette, og flere stipendiater og en vitenskapelig assistent er involvert – en del ressurser, altså. Hva med bredden? Er en konkurranse med seks finalister en god måte å drive faglig formidling på?

Kjeldsen: – Jeg mener dette formatet gjør det mulig å utnytte de faglige ressursene våre maksimalt, fordi vi overlater mye til lærerne. Vi rekrutterer og holder et kurs for interesserte lærere, som gjennomfører opplegg i skolene. Der er de frie til å gjøre hva de vil: Noen har kun klasseromsundervisning og velger ut en deltaker fra sin skole selv, andre arrangerer store skolekonkurranser med jury og publikum. Så du kan si at vi vil hjelpe lærere og ungdom til å hjelpe seg selv, og dersom du begynner å telle hvor mange elever som har vært involvert på de 26 skolene, så er det mange. Dessuten må det sies at jeg ikke nødvendigvis vil ha en konkurranse. Konkurranseformatet ble valgt fordi det er lett å organisere, samtidig som finalen blir til en stor hendelse der vi tar i bruk det flotteste rommet på universitetet og viser ungdommene at vi setter pris på dem.

Finalist Amalea Salvail taler til forsamlingen i Universitetsaulaen. Foto: Tove Breistein

Hvorfor er det viktig å kunne holde tale i et moderne mediesamfunn og et moderne demokrati?

Kjeldsen: – Det er fordi at dersom du ikke vet hvordan du skal si noe, har du heller ingen ting å si. Da har man ingen stemme, og demokratiet avhenger av at alle har en stemme. Dessuten er det å tale også å tenke: når du sitter ned og skriver et manuskript, blir du tvunget til å tenke gjennom saken, se den fra flere sider, se hvor dine svake argumenter ligger. Det er også viktig å få med seg at dette er en måte å trekke retorikkundervisningen ut av skolen og inn i verden på. Vi understreker at deltakerne skal holde en tale om et tema de virkelig er engasjert i, at de skal forsøke å oppnå noe med talen, og til slutt blir den fremført i offentligheten. Det gjør en enorm forskjell fra en tale som bare holdes i klasserommet, og samtidig blir finalen en mulighet til å lytte til ungdommene.

Ta ordet!-vinner Aleksandra Olsen og Jens Kjeldsen. Foto: Tove Breistein

Hvor går veien videre nå?

Kjeldsen: – Vi har vært heldige og fått stor støtte fra universitetets ledelse og fra Sparebanken Vest, så vi har finansene til å fortsette, men vi trenger også å ta vare på de som utfører arbeidet – stipendiater og vitenskapelige assistenter blir jo ferdige med engasjementet etter hvert. Sikkert er det i alle fall at vi fortsetter, og neste år fortsetter vi på Vestlandet og håper å utvide gradvis, for eksempel med Trondheim.

Bjøntegård: – Jeg må også si at jeg var skeptisk når jeg begynte i prosjektet, først og fremst med tanke på om elevene ville engasjere seg. Synes de det er kult med talekonkurranse, liksom? Men det synes de faktisk, og vi ser at både de og lærerene får mye ut av dette. Det dekker et hull i læreplanen og er en ny og annerledes måte å lære retorikk på.

Det får ikkje Jonas Gahr Støre til å gå i seg sjølv. Tvert om analyserer han saka som at proteststemmer har kome til Noreg, ei analyse han kroner ved å seie: “Dette er situasjonen fem dager før valget, men jeg tror mange på vei inn i valglokalet tenker litt mer på helheten”.

Me treng hjelp av tekst og kontekst for å tolke bilete. Her kjenner vi umiddelbart igjen dei tre toppkandidatane (i alle fall Moxnes), og raudfargen har sin klare og kjente symbolikk. Samstundes er det noko forstyrrande i måten denne gjengen blir avbilda på, i kontrast til måten dei blir omtalt i artikkelen. Her handlar det mest om kor dårleg det ser ut for Arbeiderpartiet — og Gahr Støre gjev desse partia skulda. Dei er ein raud fare. Men dei tre topp-kandidatane ser ikkje akkurat ut som rovdyr. Dei smiler, til trass for regnet, og verker som om dei er venner og vel forlikte, klare for både ein øl og for konstruktivt samarbeid etter valet. Slik me vil at ein politiker skal vere.

Om me les bildeteksten, finn me dessutan ut dei blei fotografert på eit fagforenings-arrangement. Arbeiderpartiets heimearena. Val av foto for denne saka fortel ei anna historie enn det AP prøver å gjere i sitt tilsvar, nemleg at desse småpartia ikkje er proteststemmer, men den nye venstresida. Og å gje tilsvar til eit fotografi er mykje vanskelegare.

Bildet er tatt 25. juni, som del av et pressestunt under Ekstremsportveko på Voss, men brukes først to måneder senere.

Metaforen er påfallende. Arbeiderpartiet, og Støre, er i fritt fall på meningsmålingene. I bildeteksten forklares nedturen med at partilederen har for stor avstand til folket. Mangler han bakkekontakt?

Meningen med stuntet var nok å fremstå som sporty og handlekraftig. Men når avisen bruker bildet på denne måten, gir det en annen effekt. Støre blir som en tegneseriefigur.

Dette forsterkes av ingressen: «Jonas Gahr Støre må nedkjempe mange fiender på vei til regjeringsmakt. Den største er ham selv».

Reportasjen følger en klassisk oppbygging. Den åpner med fremgang for den usannsynlige helten, som med sin overklassebakgrunn skal bli arbeiderbevegelsens redning.

Statsministertittelen er så godt som hans, men så blir det turbulent. Arbeiderpartiet daler på meningsmålingene.

Bildet fanger noe av spenningen og nervøsiteten som nok finnes både hos partiapparat og leder før valget.

Nå er Støre avhengig av oppdrift for å lande seieren.

Artikkelen gjev lesaren litt informasjon om politikken til dei ulike partia, men først og fremst får vi vite at Siv Jensen gjekk til åtak på Vedum, at Vedum slo tilbake, at Gahr Støre retta harde åtak mot Jensen. Partileiardebatten har blitt innramma, eller frama, som ein duell, politikken har blitt definert som ein kamp.

Politikarar sjølv driv med slik innramming heile tida for å skape ei forståing av røyndommen som tener deira eigen sak, men mediene sjølv driv også slik innramming. Nationen sin artikkel er eit flott døme på politikk innramma som ein kamp, der målet først og fremst er å vinne. Dette er ganske vanleg, men tenker vi oss litt om, er det vel få av oss som ynskjer oss ein politikk der siger er endemålet.

Korleis bidreg så biletet til denne innramminga? Eit bilete er noko vi oppfattar umiddelbart, men samstundes er det mangetydig og treng hjelp frå teksten og konteksten for å bli retorisk effektivt. Når me ser ordet “drakamp” i overskrifta, og Jonas og Erna i heftig diskusjon, forstår me straks kva artikkelen handlar om og innramminga av politikk som kamp blir straks etablert. Biletet forsterkar altså innramminga ved å introdusere den før lesaren rekk å byrje på artikkelen.

Dessutan er dette eit bilete som innsnevrar og spesifiserar den ganske vide “politikk er ein kamp”-innramminga. For kven er det vi ser her? Jonas og Erna i duell, med Vedum og Jensen som sekundantar. Dersom vi rekner med kameraet, er fire av fem blikk-retningar i biletet retta mot dei — det er desse to alt eigentleg handlar om. Dette er informasjon me ikkje finn i artikkelen, der får andre partileiarar like mykje plass. Fotografiet kan altså skape ei forståing av partileiardebatten som først og fremst ei styrkeprøve om kven som bør bli statsminister. I blant blir det hevda at norske valkampar blir meir presidentaktige, altså meir fokuserte på statsministerkandidatane, og dette biletet er i alle fall eit døme på det.

Spørsmålet er kva me mister når valkampen i eit fleirpartisystem handlar meir og meir om statsministerkandidatane, og når debatt blir framstilt som noko ein skal vinne heller enn som eit høve til å opplyse veljarane.

NRK dekte saka, og lagde ein video av Hoksrud durande inn gjennom Oslofjorden. Når ein ser videoen, ser ein tydeleg det Hoksrud sjølv uttalte: At han er nervøs fordi han ikkje har køyrd vannscooter før.

Biletet har ingen slik nervøs stemning. Journalisten har klart å fange det perfekte stillbiletet: Hoksrud midt i forgrunnen, plassert nesten i det gyldne snitt, med resten av vannscootergjengen bak seg i ein triangelkomposisjon. Vannscooteren hans er dels i ljoset, dels i skuggen, og den er svart medan dei andre scooterane er raude eller gule. Det er også mykje rørsle bak han: Nokon aksjonistar sit, andre står på vannscooterane, og dei ser i ulike retningar. Sjøen er skummande kvit, himmelen og landskapet bak mørkt. Biletet oser dynamikk og kraft.

Det minner litt om ei filmplakat — ein bikergjeng til sjøs — ein gjeng piratar fra Waterworld, som skal til å utfordre Kevin Costner. Eller ein maritim Mad Max. Mad Hox: The Sea Warrior.

Det interessante med eit slikt bilete, med så åpenbart filmatiske kvalitetar, er at de mest truleg kan slå begge vegar hjå publikum. Som eit prov på handlekraft for Hoksrud-tilhengerar — her er ein politikar me ser gjer noko! Og som ein parodi for dei som ikkje har politisk sympati for han — Hoksrud som ein teikneseriefigur.

Samstundes veit alle som har prøvd å få born til å posere at nettopp det ikkje er så lett. Eit barn ser ut som om han prøver å krabbe vekk, vi har ein som ser særs misnøgd ut, og berre ein av dei fire ser faktisk inn i kamera. Det skjer mykje i andleta til babyane — me har den triste, den tankefulle, den distraherte, den nysgjerrige. Så kanskje har ikkje fotografen og Erna full kontroll likevel — eller har dei det?

Kontrasten mellom den stramme grunn-komposisjonen og dei mangfaldige barneandleta, det me kan og det me ikkje kan kontrollere, er nemleg viktig. Tankeeksperiment: Sjå for dykk to versjonar av det “perfekte” biletet. Anten at dei fire borna hadde sett rett inn i kamera, eller at dei alle hadde sett på Erna. Då hadde me fått ein statsminister-mor av ein heilt annan karakter.

Saken kan karakterisere store delar av Skam-dekninga: Relativt dårleg informert om sjølve serien, og med bruk av kommentatorar og ekspertar som ikkje har særskilt kvalifisert kunnskap om temaet. Det er synd – for debatten ungdom sjølv har om serien på skam.p3.no og i sosiale media, er av ein heilt annan karakter.

Til trass for livleg debatt og mangesidig hylling, er det ikkje så mange som har undersøkt korleis tenåringane sjølv opplev, tolkar og brukar Skam. Vi har gått gjennom all dekning serien har fått i norsk media, og alle kommentarane på bloggen der Skam blir publisert. I tillegg har vi intervjua fleire ungdommar i målgruppa. Slik fann vi ut tre viktige ting: Skam fascinerar på tvers av kjønn, geografi, klasse og etnisitet. Tenåringane er veldig engasjerte i seriens karakterar – og dei snakkar saman om Skam.

Dette inkluderar så klart ein god porsjon drømming om kjekke skodespelarar og forhåpningar om korleis det skal gå med seriens romantiske par. Ved første blikk kan dette verke som overflatisk fankultur, men det er ofte i denne såkalla «shippinga» av fiktive parforhald at meir grunnleggjande diskusjonar startar.

Allereie i første sesong av Skam, der handlinga krinsar kring Eva og kjærasten Jonas, meiner mange at Jonas er nedlatande mot Eva. (foto: NRK)

Allereie tidleg i første sesong, der handlinga krinsar kring Eva og kjærasten Jonas, dukker det opp kritiske stemmar:

«Men ser dere ikke hvor slem Jonas er mot Eva? Han er nedlatende og tror han er bedre enn henne.»

Denne diskusjonen utviklar seg gjennom sesong 1, og får ein ny avleggjar i andre sesong, kring forhaldet mellom Noora og William. Her blir det heftig diskutert om William er manipulerande eller ikkje, og om Noora sine gode prinsipp kanskje er litt for fastlåste.

Sesong 3, som introduserar ein skeiv tematikk, har blitt oppdaga også utanfor Noreg, og tenåringar frå Danmark til Abu Dhabi diskuterer no forhaldet mellom Isak og Even på ulike internettfora. Diskusjonen er kjenneteikna av detaljerte analyser av serien, og at deltakarane trekk inn erfaringar frå sine eigne liv når dei snakkar om karakterane.

I sesong 2 blir det heftig diskutert om William er manipulerande eller ikkje, og om Noora sine prinsipp er for fastlåste. (foto: NRK)

Speler det ei rolle at mange diskuterer kjærleikslivet til fiktive tenåringar? Ja, meiner vi. For det første får 16-åringane åpenbart sunn trening i å debattere. For det andre har diskusjonar som om Jonas syner Eva respekt eller ikkje eit vidare nedslagsfelt enn det fiktive universet på Hartvig Nissen VGS. Her får ungdommane ein sjanse til å diskutere korleis ein bør behandle kvarandre. Slike diskusjonar; med utgangspunkt i fiktive karakterar vi kan relatere oss til, men likevel ha avstand frå; allmenngjer menneskelege problem, og lar oss bli del av eit fellesskap der vi kan forstå våre eigne liv.

Forsking syner at dei aller fleste internettbrukarar ikkje deltek aktivt i slike diskusjonsfora, og ingen av tenåringane vi har intervjua seier at dei har skrive noko på skambloggen eller i dei mange facebookgruppene. Skam kan også innlemme denne tause majoriteten i fellesskapet sitt.

I tredje sesong har alle som har fulgt serien fått kjenne på kjenslene til ein sytten år gamal homofil gut. Vi har fått oppleve både Isaks forelsking i Even, og redsla for å ikkje bli akseptert. Filosofen Martha Nussbaum hevdar at nettopp evna til å vekkje forståing og empati for dei som er annleis enn oss er det som gjer at kunst, og særskilt forteljingar, er viktig i det moderne demokratiet. Sjølv om det er viktig for skeive å oppleve å bli representert i ei TV-forteljing, er det vel så viktig at det store fleirtalet får oppleve korleis skeiv kjærleik i bunn og grunn er det same som heterofil kjærleik – og samstundes forstå dei spesielle utfordringane det fører med seg. Gjennom Even og Isaks historie har store delar av den norske tenåringsbefolkinga fått ein sjanse til det.

Kva er det som gjer at nettopp Skam har klart å forme eit slikt fellesskap? For det første må vi sjå på sjølve serien. Ungdommane vi har snakka med, seier dei kan kjenne seg veldig godt igjen i miljøet Skam skildrer. Samstundes liknar serien på ein såpeopera, med engasjerande drama, men med ein viktig skilnad: Komplekse karakterar som lærer noko i løpet av ein sesong, og som ikkje blir framstilt i svart/kvitt. Sexistiske, bereknande William får gjennomgå – men det får også politisk korrekte Noora. Vi får føle på Isak sin redsel for å komme ut av skapet, men også sjå korleis han er så opptatt av sine eigne problem at han oppfører seg dårleg mot vennene sine, og utnytter ei førsteklassejente.

Slik klarar Skam å vise at ingen er perfekte, og korleis vi kan kjenne igjen og forstå moralske blindflekkar hjå oss sjølv og andre.

Gjennom Even og Isaks historie har store delar av den norske tenåringsbefolkinga fått ein sjanse til å oppleve at skeiv kjærleik i bunn og grunn er det same som heterofil kjærleik. (foto: NRK)

For det andre stimulerer måten Skam blir publisert på til engasjement. Det at ein aldri veit når eit nytt klipp blir publisert gjer at det å vente og å snakke om Skam blir ein del av kvardagen. Dette engasjementet får eit naturleg utløp i kommentarfeltet til Skam-bloggen: Sidan kvart klipp har ny informasjon og ein liten dramatisk cliffhanger, er det materiale for diskusjon kvar gong.

Om ein berre fylgjer med på mediedebatten, står ein i fare for å gå glipp av at allmennkringkastaren NRK gjort noko viktig med Skam: I staden for å sitte i kvart sitt ekkokammer, har tenåringane blitt ført saman, ved hjelp av ei felles medieoppleving som er mat for diskusjon og refleksjon.

Biletet sin særeigne styrke

Eg meiner at visuelle argument har visse høve til å vere overtydande som skil seg frå høva verbale argument har. Slike moglegheitar blir kalla affordances av kommunikasjonsforskarar, eit ord som kanskje kan bli omsett til rådigheiter eller rådvelde. Tanken er at ulike medium råder over ulike høve og føremon: Om eg skal leggje fram eit abstrakt resonnement, er det meir nøyaktig og etterretteleg dersom eg brukar språket, og kanskje til og med skrift; dersom eg skal formidle korleis mamma ser ut, er det både meir effektivt og meir nøyaktig å syne fram eit fotografi.

Jens Kjeldsen har skrive om bilete sine fire retoriske kvalitetar, noko eg les som ei utforsking av bilete sine rådvelde frå eit retorisk perspektiv. Korleis kan bilete sine kvalitetar bli nytta for å overtyde? I masteroppgåva mi forska eg på korleis dei fire retoriske kvalitetane kan bli utnytta til å formidle overtydande visuell argumentasjon i politiske reklamefilmar, meir spesifikt i tilfelle der det blei brukt ein visuell metafor.

Foto: plasticenglish.wordpress.com/cb

Ein visuell metafor er ein metafor der metaforens to element, måldomenet og kjeldedomenet, blir kommunisert ved hjelp av bilete – heilt eller delvis, som her: måldomenet “jordkloten” blir forstått gjennom kjeldedomenet “iskrem”, meir spesifikt blir jorda sin sårbarheit for global oppvarming forstått gjennom noko meir konkret og velkjend: iskremen sin sårbarheit for å smelte.

Visuelle metaforar – Høgres helsekø

Ein metafor er å forstå noko, eit måldomene, gjennom noko anna, eit kjeldedomene, og ein visuell metafor blir kommunisert ved hjelp av bilete. Dei fire kvalitetane Kjeldsen skil mellom er nærvær, realisme, umiddelbarheit og semantisk fortetting. Eg fann samspelet mellom nærvær og realisme særskilt interessant.

La oss se på Høgre sin reklamefilm om helsekøar frå 2009. Filmen visualiserar den velbrukte metaforen helsekø – ein metafor som blir brukt av både polikarar og media, gjev over 55 000 treff i søkemotorar og til og med har gjeve namn til ei kampanjenettside. Å vente på helsetenester blir her forstått som å stå i kø, og i videoen ser me pasientar ståande i ein fysisk kø. Vidare fortel ein voiceover oss at helsekøane blei kraftig redusert under den borgarlege regjeringa som styrte frå 2001–2005, sidan ho opna opp for at staten kunne kjøpe plassar på private klinikkar – for å vokse att når den raudgrøne regjeringa fjerna denne praksisen i 2005. Korleis køane veks og krympar ved dei ulike regjeringsskifta blir tydeleg visualisert.

Kvaliteten nærvær blir godt brukt i filmen. Nærvær, ifylgje Kjeldsen, dreier seg om å skape ei oppleving hjå tilskodaren som om dei opplevde den avbilda situasjonen sjølv. Det er ikkje slik at alle bilete har nærvær, tvert om må det ei rekkje kunstgrep til.

Foto: Sander van der Welcb

Eit bilete med lite nærvær: Fotografiet er tatt i fugleperspektiv, noko som hever oss litt opp frå folkemengda og distanserer oss frå den. Dessutan er biletet kaotisk, slik at me ikkje får eit klart punkt å fokusere på, og personane på biletet er ikkje særskilt i kontakt med korkje kvarandre eller oss som tilskodarar.

Foto: Julius Schrankcb

Eit bilete med høgt nærvær: Me ser scenen forfra, som om dei står på ei scene for oss, og komposisjonen i biletet er slik at personane framstend som dynamiske, dei syng og forheld seg til kvarandre – eit konkret, levande augeblikk er fanga. Dessutan er det som om ein av mennene midt i biletet lener seg mot oss tilskodarar og syng for oss.

Å skape kontakt, involvere tilskodaren i biletet, er eitt av dei. Fleire stadar i videoen er synsvinkelen slik at det verkar som om me sjølv står i køen og ser korleis den strekk seg ut bakover. Dessutan kikkar aktørane oss ofte rett i augene medan dei snakkar, som om dei vender seg til oss personleg. Me opplev køen sjølv, den vedkjem oss.

Nærvær, realisme og kjensler

Eit anna grep er at filmen er konkret. Me ser verkelege menneske i alle aldrar og former. Det konkrete skapar ikkje berre nærvær, det skapar også kvaliteten realisme. Eit realistisk bilete er eit truverdig bilete, og det truverdige her ligg i nettopp variasjonen av menneske. Her ser me ein liten gut som er tydeleg lei, ei kvinne med eit spedbarn, ein middelaldrande mann som ser ut som om han har store smerter, og til og med ei eldre dame som ikkje står i kø, men har måtta setje seg ned. Me får presentert all den lidinga helsekøane skapar på eit realistisk, truverdig vis. Dessutan får me demonstrert korleis køane blir kortare når dei borgarlege inntek regjeringskontora, som ei fylgje av at det er fleire dører å stille seg i kø for – og vidare korleis dei raudgrøne sperrer desse dørene slik at køane veks att. Ei slik visualisering kallar Kjeldsen for visuell kronologi, ei visuell framstilling som ikkje er eit fotografi, men eit slags diagram som syner ei utvikling ved hjelp av illustrasjonar og slik fungerar som eit slags prov.

Så, desse bileta vekkjer kanskje nokre kjensler hjå tilskodaren, og dei illustrerar ei utvikling på ein effektiv og forståeleg måte. Vel og bra, men korleis medverkar dette eigentleg til effektiv argumentasjon?

Aggressiv argumentasjon?

For det fyrste er det ganske openbart ein god del – ganske aggressiv – verbal argumentasjon i denne videoen. Det blir gjort klart at helsekøane blei redusert under den borgarlege regjeringa for så å vokse att under den raudgrøne, me blir tilbode ei forklaring på kvifor det er slik, og dei raudgrøne sin helsepolitikk blir kalla unødvendig, urettferdig, og usosial. Reklamen er altså eit tydeleg åtak på venstresida, kanskje særskilt Arbeidarpartiet, men det som gjev filmen styrke er at det verbale åtaket blir støtta av eit smart bruk av den utslitne metaforen «helsekø», og at denne smarte bruken avheng av bileta sine retoriske kvalitetar.

Metaforar kan nemleg bli nytta argumentativt. Ein metafor vil alltid innebere eit visst perspektiv på det metaforiserte som kan bli utnytta, og den særskilte fordelen med metaforar er at dei, rett nok dersom dei er gode, kan skape veldig rike perspektiv: Ei rekkje konnotasjonar i form av t.d. verdiar, kjensler og årsak verknad-samanhengar kan bli overført frå metaforens kjeldedomene til metaforens måldomene. Eit artig døme er frå britisk EU-debatt på 90-talet, der EU og Maastricht-traktata ofte blei omtala som eit tog som Storbritannia stod i fare for å miste. Denne metaforen overfører både årsaks-verknadssamanhengar, til dømes at dersom ein rekk toget (signerar Maastricht-traktata og slik meldar seg inn i EU) kjem ein fram dit toget går (Europa si framtid), verdiar (vanlegvis er me interesserte i å rekke toget), og scenario som kan skape kjensler – toget går sjølv om ein passasjer ikkje blir med, altså kunne Storbritannia bli ståande åleine att på plattformen medan Europa køyrde inn i framtida. Thatcher klarte å vri denne metaforen til sin eigen fordel, ved å seie at “det er liten vits i å gå på toget dersom det køyrer i feil retning”…

Å vente på helsetenester = å stå i kø

Når «å vente på helsetenester» blir forstått som «å stå i kø», er den mest openberre eigenskapen om blir overført ubehaget ved å stå i ein kø. Sidan «helsekø» er ein slitt metafor er det truleg at denne konnotasjonen ikkje dukker så lett opp hjå publikum når ein les eller høyrer ordet, men ved å framstille køen på film klarer Høgre å gjere ubehaget realistisk og nærværande for oss att. Dette ubehaget blir nytta som ein grunn, eller eit argument, til å bytte regjering: Arbeidarpartiet skapar lange helsekøer, og å stå i helsekø får folk til å lide – difor bør du stemme på Høgre, som vil gjere noko med problemet og har synt før at dei får det til.

Slik dette argumentet blir framstilt visuelt i videoen, med nærvær og realisme, får det meir tyngde enn det «tilsvarande» verbale argumentet ovanfor. Jens Kjeldsen hevdar at dette er ein av styrkane til visuell argumentasjon: Det er alltid mange gode grunnar både for og mot dei fleste politiske sakar, og me er nøydd til å ta eit val om kva grunn som bør vere den viktigaste, kva som er det tyngste argumentet. Å skape nærvær er det viktigaste middelet ein retor kan nytte for å framheve sitt argument som viktigare enn andre argument. Ved å understreke den menneskelege lidinga visuelt, formidlar videoen eit meir tungtvegande argument for at det er naudsynt å bytte regjering.

Bilete og film kan altså vekkje til live ein død metafor på eit slikt vis at den kan vere med på å formidle tungtvegande argumentasjon. Eg meiner at det visuelle også kan ha ei annan interessant rolle: Måten nærvær og realisme let oss oppleve metaforen på, nærast på eit direkte vis, kan føre til at me aksepterar delar av perspektivet metaforen skapar som me ikkje ville akseptert dersom metaforen hadde blitt verbalt framstild.

Moralsk forarging

I Høgre sin video blir helsekø-metaforen naturalisert ved at me ser pasientar stå i ein fysisk kø. Me får difor erfare at ein del ting som typisk kan skje når me ventar i kø, også skjer med pasientane som ventar på helsehjelp, mellom anna at køen blir merkbart kortare når det blir fleire stadar å stå i kø, og at vissse menneske snik i køen. Ifylgje retorikarane Perelman og Olbrechts-Tyteca har døde metaforar som “helsekø” eit viktig retorisk føremon: Dei er ein del av våre vanlege referansar, så perspektivet dei innfører vil i ein høg grad allereie vere akseptert. Dersom dette er rett, tyder det at folk flest vil gå med på at det å vente på helsetenester er å stå i ein kø. Likevel trur eg at folk flest ikkje så lett går med på heile pakka. Det er nemleg ein rekkje sider ved det å stå i kø som ikkje alle vil vere samde i kan bli overført til det å vente på helsetenester. I denne samanhengjen er særskilt køsniking viktig. Kan ein eigentleg snike i helsekøen? Det blir framstilt slik i filmen: Me ser ein mann som har råd til å betale for å sleppe å vente, og me ser – i sakte film – korleis han gjeng forbi den lange lina med ventande pasientar, som ser på han med dels lengtande, dels sinte blikk. Samstundes snakkar voiceoveren om korleis Arbeiderpartiet sin politikk skapar eit klasseskilje mellom dei som kan betale seg ut av helsekøen, og dei som ikkje kan. Eg meiner det er ganske klart at både voiceover og bilete formidlar ei moralsk forarging over både dei som snik i helsekøen, og ikkje minst dei som har lagt til rette for det – den raudgrøne regjeringa. Denne moralske forarginga kjem til dels frå metaforen – det er barnelærdom at me ikkje skal snike i køen.

Tilsløring?

Men det går an å utfordre dette perspektivet, fyrst og fremst ved å peike på ein viktig skilnad: Ventetida for dei som ikkje kan betale seg ut av helsekøen blir ikkje lengre fordi ein riking kjøper privat behandling – kanskje den faktisk blir kortare sidan han ikkje tek opp plass i det offentlege helsevesenet. Dette blir tilslørt av å presentere ein helsekø som ein fysisk kø, og eg vil hevde at denne tilsløringa blir vanskelegare å leggje merke til når metaforen er visuell: Nærvær og realisme let oss erfare metaforen som reell, den blir eit liksom-prov, slik at me også lettare aksepterar nye metaforiske koplingar som me kanskje hadde vore skeptiske til dersom me hadde fått dei presenterte i eit verbalt resonnement.

Visuell argumentasjon har meir enn berre ei teoretisk interesse: Partia brukar stadig meir ressursar på politisk reklame, og filmane blir meir profesjonelle og smarte. Å forstå korleis lyd, bilete og språk verkar saman, og kva deira særskilte kvalitetar er, blir viktigare og viktigare for å forstå korleis ein stor del av politisk kommunikasjon verkar retorisk, både så me kan bli meir kompetente kritikarar av det me ser, og så me kan utnytte visuelle medium for det dei er verdt for å skape ein betre offentleg samtale der me tek meir enn berre det skrevne og talte ordet på alvor som viktig, rasjonelt og nyttig.

Direktør Solberg

Erna Solberg i Dagsnytt atten, dagen etter at Noreg har fått ny regjeringsplattform:

Vi er selvfølgelig opptatt av at vi skal levere, vi er opptatt av at vi skal vise resultater, at vår politikk skal gi bedre resultater. Alt dreier seg ikke bare om hvor mye penger man bevilger, det dreier seg også om at man har ideer og løsninger som gjør at du kan sørge for at du kan få gode resultater for de pengene. Veldig mye dreier seg også om lederskap, det å ha stor gjennomføringskraft. Det er viktig å løfte gjennomføringskraften, være opptatt av resultatoppnåelse, mer enn aktiviteten som drives. For det kan godt tenkes at det vi hadde tenkt faktisk ikke gir det resultatet det var ment å gi. Da er vi villige til å forandre politikk, for man skal ikke være forelsket i virkemidlene, man skal være opptatt av å nå målene. (mi utheving)

Det er som eit oppsummerande ekko av Høgre sin valkampretorikk: Høgre sitt valprogram (pdf) har tittelen «Nye ideer og løsninger». Høgre vil «investere i framtida» og kvart kapittel inneheld ei smørbrødliste med «Høyres løsninger». Gode løysingar skal syte for at skattebetalarane sine pengar ikkje blir sløst vekk av byråkrati, men blir nytta til å levere gode resultat. Politikk skal ein drive kostnadseffektivt – nett som eit føretak.

Erna Solberg taler etter valgseieren (Foto: Skjermdump fra Høyres Facebook-konto / CF-Wesenberg).

Kamerat Audun

Audun Lysbakken, kvelden der SV gjer sitt nest dårlegaste val i historia. Han lovar kompromisslaus motstand mot ei ny regjering: “Vi skal gå i spissen for motstanden mot høyrekreftene og vi skal gjøre det med den stoltheten som kommer av at vi har forandret Norge og gjort det rødere og grønnere mens vi har vært i regjering».

Han snakka vidare om alle kampane SV hadde vunne i regjering. SV sitt valprogram heiter «Stort nok til å drømme om, konkret nok til å tro på”. Dei vil “skape et rettferdig og miljøvennlig samfunn” og smørbrødlistene er innleia med “SV jobber for”.I valkampinnspurten snakka SV om å mobilisere alle medlem, støttespelarar og potensielle veljarar. Politikk er ein kamp for forandring – nett som ein revolusjon.

Det er ikkje tilfeldig korleis dei ulike partia føretrekk å presentere sin eigen politikk, tvert om speglar det korleis dei forstår kva politikk er, kva ein stat er. Og dersom partiet si forståing høver bra med korleis media og veljarar tenkjer, ja, då får partiet lettare setje dagsorden i valkampen – noko som kanskje er med på å avgjere valresultatet. Oppfattar ikkje Høgre politikk som føretaksleiing, som administrasjon, medan SV ser på politikk som samfunnsomvelting – som revolusjon?

Audun Lysbakken portrettert i SV si eige valkampavis “Del Godene” (Foto: Skjermdump fra delgodene.no / Johanna Siring).

Å tenkje i metaforar

Båe partileiarane framstillar politikken sin på eit metaforisk sett. Det er viktig å ikkje tenkje på metafor i tradisjonell forstand, slike me gjerne forbind med dikt og poetisk språkbruk. I motsetnad til Stoltenberg, som kalla Mongstad-prosjektet «vår månelanding» eller Jagland som kalla regjeringa sitt prosjekt «Det Norske Hus», har ikkje Lysbakken (versjon 2013) sagt at SV ser på politikken sin som revolusjonær. Det same gjeld for Solberg – ho har aldri eksplisitt samanlikna Noreg og eit føretak.

Poenget er at SV snakkar om politikk som ein snakkar om revolusjon – ei omgripande omvelting ein må kjempe fram, medan Høgre snakkar om politikk som ein snakkar om føretaksleiing – implementering av nye løysingar og tydleg leiarskap. Å forstå eit omgrep – eller eit felt (engelsk: domain) – med ord ein vanlegvis nyttar til å snakke om eit anna felt blir kalla kognitiv metafor. Vitskapsfolk frå feltet kognitiv lingvistikk hevdar at måten me tenkjer på i all hovudsak er metaforisk – me forstend verda gjennom grunnleggjande metaforar. Nokon av desse metaforane er universelle, til dømes TID ER ROM (me seier at tida går og at me har lagt fortida bak oss), medan andre er spesifikke for ein viss kultur, til dømes er den klassiske oppfatninga av politikk i USA basert på metaforen AMERICA IS A FAMILY (tenk berre på «The founding fathers»).

Eit sentralt teoretisk poeng er at me ikkje kan leggje desse metaforane vekk – det er rett og slett umogleg for oss å tenkje og resonnere om tid på ein måte som er uavhengig av korleis me tenkjer og resonnerer om rom. Det tyder ikkje at metaforane er statiske: Metaforen TID ER ROM er samansett av eit tilnærma uendeleg sett med koplingar (mappings), moglege korrespondansar mellom kjeldefeltet (source domain) ROM og målfeltet (target domain) TID. I dagleg språkbruk kan me aktivere nokre koplingar og slå av andre, kreativ språkbruk kan starte koplingar som aldri har vore i bruk før, og på denne måten kan ein til og med byggje ut nye metaforar, til dømes KJÆRLEIK ER EI REISE.

Politiske frames

Kva har alt dette med politisk presentasjon å gjere? Det meste. Dersom me forstend politikk på eit metaforisk sett, må politikarane klare å bruke desse metaforane til sin fordel. Retorisk dyktige politikarar kan kommunisere slik at deira framstilling av røyndommen og av eigen politikk klinger godt med ein viss kognitiv metafor, men også slik at motstandarane får problem med å fremje sin politikk på ein fordelaktig måte. Ein har aktivert koplingar som er meir tenlege for ein sjølv enn for motstandaren, ein har klart å setje dagsorden ikkje berre for kva politikk media skal skrive om, men om korleis ein skal forstå politikken. Dei har gjort ei god framing.

Her lukkas Høgre i valkampen, medan SV snubla lengje før målstreken. Erna Solberg frama politikken til Høgre på ei måte som lét dei setje dagsorden, medan Lysbakken kommuniserte på ein måte som korkje gjeng godt saman med mediebiletet eller med det SV har oppnådd i regjering.

Noreg er eit føretak

Lat oss gjere eit tankeeksperiment: I Noreg tek den dominerande forståinga av politikk den metaforiske forma NOREG ER EIT FØRETAK. Reinspikka kognitive lingvistikarar gjennomførar eksperiment, både i form av spørjeskjema sendt til store grupper og i form av datamaskinmodellar, når dei skal finne ut om ein kognitiv metafor eksisterer og kva slag koplingar som er aktive, men sidan eg ikkje er eit rikt amerikansk universitet, held eg meg på fyrste nivå av forskinga – analyse av den lingvistiske overflata, av korleis me nyttar språk og bilete i politisk kommunikasjon.

Erna Solberg snakker forretninger (Foto: Kilian Munch / Norsk olje og gass. CC: by sa‑2.0)

Det finst ein god del data som støtter hypotesa om at NOREG ER EIT FØRETAK er ein aktiv metafor. New Public Management-ideologien er kan hende det mest openberre hintet (eit viktig poeng i kognitiv lingvistikk er sjølvsagt at metaforane ikkje berre påverkar korleis me kommuniserer, men rett og slett korleis me handlar og lev – altså ikkje berre korleis me forstår politikken, men også korleis me formar den). Måten andre parti enn Høgre og SV kommuniserer er eit anna teikn – Arbeidarpartiet har presentert skrytediagram på Facebook om sine politiske resultat, nett som ein føretaksleiar gjer for aksjonærane. FrP vil ha ein enklare kvardag for folk flest – dei vil levere betre tenester, betre vegar og eldreomsorg, for færre pengar – nettopp som eit godt føretak. Ikkje minst kan reduksjonen av valkampen til eit val mellom to statsministerkandidatar bli lese som eit symptom: Valet står mellom to styreleiarar, Jens eller Erna. Veljarane er generalforsamlinga, regjeringa er føretaksstyret.

God framing frå Høgre

Høgre sine valkampstrategar har klart å dra nytte av denne metaforen. For det fyrste har dei vore heldige – partileiaren deira er ein av to statsministerkandidatar. For det andre har dei klart å snakke om Høgre-politikk som om dei snakka om føretaksleiing, samstundes som denne måten å snakke på synte fram alt det dei raudgrøne ikkje har fått til. Skattelette er klassisk Høgre-politikk, når dei snakkar om gode løysingar som skal gje oss meir for pengane snakkar dei til veljarane som aksjonærar – me skal få mest mogleg att for investeringane me gjer. Skattelette er slett ikkje venstresida sin politikk – så å forstå veljarar som aksjonærar er ikkje fordelaktig for dei raudgrøne.

Høgre er også oppteken av at løysingane skal gje gode resultat – dei skal oppnå mål, levere oss auka tryggleik, gode vegar, rask behandling når me er sjuke. Då vert veljarane brått kundar som skal bli so nøgde som mogleg. Høgre sin fordel her er den massive medieomtala av korleis byråkratiet har feila under dei raudgrøne – handlingslamminga 22. juli, kaoset på Ahus, utgreiing på utgreiing om utbygging av jernbanenettet. Grafane til Ap som skal syne kor såre vel alt er blir då ikkje så effektive – media har jo fortalt oss at det slett ikkje gjeng så bra, og Høgre si kopling klikkar rett inn i den forteljinga. Viktigast er kanskje kor gjennomført Høgre snakkar om politikk på denne måten – det gjer bodskapen deira tydlege og styrkar framinga dei er ute etter.

SV i utakt med folket

SV snakka om noko heilt anna. For dei er politikk store samfunnsendringar, ein revolusjon. Det er absolutt mogleg at ulike kognitive metaforar kan eksistere parallelt på dette nivået, både i same kultur og i same hjerne (medan på meir basale nivå, som TID ER ROM, vil det ikkje vere rom for slik drastisk skilnad), men ein av metaforane vil vere den dominerande.

Heikki Holmås og andre frå SV i demonstrasjon. (Foto: Tore Netland/SV)

POLITIKK ER REVOLUSJON ligg nok støtt i hjartet til det sosialistiske protestpartiet SV, men eg trur det er trygt å seie at dei berømte folk flest ikkje forstend politikk som ein revolusjon. Eit viktig poeng i teorien om kognitiv metafor er at kjeldefeltet bør vere noko me kjenner betre til enn målfeltet, og få av oss har opplevd slike veldige omveltingar som revolusjonar. Derimot møter me alle føretak og liknande einingar i dagleglivet. I tillegg, som allereie nemnt, medverkar mediebiletet og NPM-ideologien til å aktivere forståinga av politikk som administrasjon og føretaksleiing. SV klarar ikkje å møte veljarar flest eller massemedia.

Dårleg kommunikasjon frå SV

Samstundes har ikkje SV greidd å frame politikken dei har gjennomført i regjering som store, strukturelle endringar. Partiet har vore tydleg på at dei har oppnådd full barnehagedekning og mellombels stoppa oljeboring i Lofoten, men kvifor er dette radikalt, korleis er det revolusjonært? SV har oppnådd resultat, men dei klarar ikkje å ta i bruk metaforen dei forstend politikk gjennom når dei skal kommunisere resultata sine. Dei har ikkje klart å sende revolusjonen på TV.

Partiet klarar heller ikkje å forklare kvifor ein bør forstå politikk som ein revolusjon. Noreg går jo som kjent nokså bra, folk flest har det godt, kvifor skal me mobilisere, kvifor skal me kjempe, vil me eigentleg ha noko så valdsamt som ein revolusjon? Kanskje tidsanden er mot dei, for er det ikkje betre og tryggare med litt betre løysingar, nokre nye idear, tydlegare leiing som kan gje oss meir utbytte for skattpengane og levere betre tenester?

Videoen avsluttar med ei oppfordring å stemme på president Johnson ved valet i november – «the stakes are too high for you to stay home.»

«Daisy Girl» som videoen blei kalla, blei berre sendt som reklame ei gong – men til gjengjeld vist fleire gonger i nyhendemagasin og debattprogram. Johnson-kampanjen blei skulda for å skremme veljarar og for urettferdige åtak på motkandidaten, Goldwater, som blei skildra som «triggerhappy». Det var fare for at han ville trykke på den store raude knappen. Dette blei aldri sagt direkte i videoen, men sinte reaksjonar til både partiet og TV-kanalen same kveld tyda på at dei fleste forsto reklamen som eit slikt åtak.

Norsk politisk kultur er ikkje like aggressiv som den amerikanske, men me finn sjølvsagt åtak på politiske motstandarar her heime òg. Eg vil seie at Arbeidarpartiet, både i valkampen 2009 og i årets valkamp, har nytta reklamevideoar til å gå til åtak på Framstegspartiet, gjennom å indirekte seie at eigentleg er det Arbeidarpartiet som er «for folk flest». Ein viktig skilnad frå «Daisy Girl» er at desse videoane er mykje meir subtile og, ikkje minst, pakkar åtaket inn saman med eit positivt bodskap om Arbeidarpartiet sin eigen politikk.

Omsorgsfulle onkel Jens

Eit av Arbeidarpartiet sine retoriske stunts i 2009-valkampen var nettstaden «hva-er-viktig-for-deg.no» Her kunne alle som ville, nytte seks ord til å skrive kva som var viktig for dei. Arbeidarpartiet sitt sentralstyre lova å lese alle innlegga som kom inn.

Denne interaktive kampanjen er interessant nok i seg sjølv, men i dette tilfellet vil eg sjå nærare på videoen som introduserte kampanjen. Her syner nemleg Arbeidarpartiet, og meir spesifikt, Jens Stoltenberg, at dei verkeleg bryr seg om oss vanlege folk.

Dei fire personane i videoen er alle ordinære kvardagsmenneske, som bryr seg om ting me alle bryr oss om: Ein god skule, eit godt helsevesen, god eldreomsorg, musikk og fotball. Eg vil tru ytst få av oss ikkje kan identifisere seg med minst ein av desse menneska og det dei tykkjer er viktig. Retorikaren Kenneth Burke hevda at identifikasjon er den grunnleggjande føresetnaden for retorikk. Identifikasjon er når retoren skapar ei forteljing der han og tilhøyrarane spelar på same lag, har dei same interessene og det same utgangspunktet. Det er nettopp det Arbeidarpartiet gjer her: Mot slutten av videoen dukkar Jens Stoltenberg opp, og på hans plakat står det «At alle har en trygg jobb». Filmspråket, som er meir konvensjonelt enn me kanskje tenkjer over til dagleg, overfører dei fire andre personane sine standpunkt til Stoltenberg – han er ein som bryr seg om det vanlege folk bryr seg om, han bryr seg altso om oss.

Denne medkjensla som gjennomsyrar videoen er særskilt tydeleg i starten: Eit nærbilete av ein eldre, tydeleg skrøpeleg mann som kikkar sakte opp, deretter klypp over til eit oversynsbilete av rommet, der me kan sjå sonen kikke uroleg på far sin, som sit krumbøygd på senga, for deretter å sjå rett i augene på tilskodaren med eit lite, bekymra smil. Dette er dempa, men likevel effektive emosjonelle verkemiddel som slår an ein tone for heile videoen – det handlar fyrst og fremst om omsorg.

Arbeidarpartiet, representert ved Stoltenberg, blir presentert i videoen som eit parti som bryr seg: Dei vil høyre kva som er viktig for oss, men samstundes veit dei det allereie – dei har ei føling ute blant folket, veit kva som er viktig for folk flest.

Dei blå vil rive ned Den Norske Modellen

Ein av årets valkampvideoar er «Den Norske Modellen». Her fortel stortingspresident og Ap-politikar (og skogsarbeidar med folkeleg dialekt) Dag Terje Andersen oss korleis den norske modellen fungerer, kvifor den er ein suksess og kva som er historia bak – heile tida medan ei hand teiknar opp figurar på ei tavle. Det blir ganske snøgt tydeleg at det er ein opposisjon mellom det ein kan tolke som «vanlege folk» og «rikfolk», sistnemnde blir avbileta i blå dressar og har namn som «Skipsmegler Andersen» — denne blåkledde gjengen riv til og med ned heile velferdsstaten i ein scene i videoen!

Det er vanleg å representere høgresida i politikken som blå – med andre ord: Høgresida er slett ikkje for vanlege folk, tvert om er den til for rikfolk som skipsmeklarar og NHO-direktørar. Dette blir sjølvsagt aldri sagt direkte i videoen, men eg vil likevel hevde at sidan bileta er sopass lite tvitydige, og i ljos av konteksten stortingsval 2013, der valet verkeleg står mellom venstre- og høgresida, er det liten tvil om at dette standpunktet er ein viktig del av Arbeidarpartiet sin retoriske strategi. Videoen blei brått ekstra aktuell då Siv Jensen gjekk til kraftig åtak på den norske modellen i tala si til Frp sitt landsmøte.

Det er fleire viktige skilnadar mellom desse to reklamane og «Daisy Girl». Den viktigaste, frå mitt perspektiv, er kor mykje meir subtile Arbeidarpartiet sine videoar er. Dei pakkar åtaka mot Framstegspartiet inn i ein positiv, men veldig grunn, presentasjon av sin eigen politikk – dei gjeng til åtak på fienden gjennom å presentere seg sjølv som folkelege, kan ein seie. Ein kan sikkert argumentere for at «Hva er viktig for deg» ikkje er eit åtak i det heile tatt, men det er viktig å hugse korleis Framstegspartiet meir eller mindre alltid har plassert seg sjølv på folket si side, og kritisert Arbeidarpartiet for å vere ei fjern politikarklasse. Arbeidarpartiet prøver med denne videoen å slå tilbake gjennom å presentere seg sjølv som omsorgsfulle og folkelege – kanskje ein kan seie at dei nyttar ein «show, don’t tell»-teknikk.

«Den Norske Modellen» er eit tydlegare åtak – tekst og voiceover presenterer utelukkande dei positive sidene ved den norske modellen og Arbeidarpartiet si rolle i utviklinga av han, men bileta skildrar tydeleg ei høgreside som er langt frå folkeleg, ja, den er til og med ein trussel mot velferda til folk flest.

Åtaksretorikk kan lett bli mislukka retorikk. Det er ofte meir effektivt å framstille seg sjølv som eit godt alternativ framfor å fyke i strupen på motstandaren. Å gå til åtak på Framstegspartiet, som aldri har vore i regjering, kan vere ekstra risikabelt. Då er det ein fordel å presentere åtaka sine indirekte, gjennom visuelle appellar, og pakka inn i eit positivt bodskap om eigen politikk. Arbeidarpartiet framstend sympatisk, samstundes som hintar til at Frp ikkje er det alternativet for folk flest dei påstend å vere. Slik retorikk vil neppe vinne veljarar over frå Framstegspartiet sine kjernetroppar, men den kan kanskje dra potensielle Ap-veljarar opp frå sofaen, og få tvilarane til å bestemme seg.