Essayføljetong i ni delar

Utopia i industrielle samfunn

Samfunnet må endre seg frå å verte drive av vekst og ekspansjon til å nøye seg med homeostatiske målsetjingar (s. 184). Utopia for Hans Jonas er at vi nøyer oss med å halde samfunna våre i balanse, og reduserer nye teknologiske initiativ til eit minimum. “Det er rikeleg rom for ei beskjæring som likevel ville etterlate oss med mykje meir enn besteforeldra og til og med foreldra våre hadde”, seier Jonas i 1984 (s. 184).

            Kor skal dette endringsforsøket byrje? Jonas ser moderasjon og forsiktigheit innafor vekstparadigmet som den einaste realistiske strategien. Ei storskala endring av teknologiutviklinga vil måtte byrje i dei samfunna som har kome lengst i moderniseringa. Her oppsto problemet, og her må det løysast.

            Det betyr at endringa må byrje i Nord-Amerika, Europa, Kina og andre høgteknologiske samfunn. I desse landa har teknologiutvikling og kognitiv formalisme skapt så stor materiell velstand at det er utenkjeleg med ein revolusjon frå innsida basert på misnøye.

            Utopia må difor vere ganske beskjedent. Jonas oppfattar det som eit overgangssamfunn som er organisert slik at menneska reduserer aktiviteten og fotavtrykket på alle dei områda der det no er uhemma vekst. Etterkvart som dei lærer å begrense seg vil vi få eit stadig meir velutvikla arsenal av løysingar som kan takast i bruk i andre samfunn også.

Vanskeleg å bryte med hedonismen

Jonas håpar likevel at folk skal gjere friviljuge offer i notida for at samfunnet i heilskap kan klare å oppfylle gode målsetjingar i framtida (s. 148). Dette er eit avgjerande punkt i ansvarsetikken. Det beste er hvis politikarane klarer “å framkalle eit friviljug brot med den innprenta hedonismen i våre velståande liv (før dyster nødvendigheit tvinger det fram)” (s. 148). Spørsmålet er kor raskt entusiasmen ville bli brukt opp når målet er å få heile menneskeslekta til å stramme inn beltet (s. 149).

            Jonas ser store dilemma med å innføre moderasjon fordi omtrent alle relevante avgjerder ville vere upopulære (s. 146). Asketiske haldningar og sparsomheit har dårlege vilkår. “Den ståkete materielle suksessen har fått slike haldningar til å forsvinne så gjennomgripande at det er ytterst usannsynleg å sjå dei gjenoppstå frå innsida i dei områda der det er vanemessig overflod, og det vil også vere vanskelege å tvinge dei på frå utsida” (s. 147).

            Ikkje-handlingar kan vere svært strevsamt. Tiltaka mot koronaviruset i 2020 er eit aktuelt døme på at det ikkje er lett å vise moderasjon, og at det å halde seg i ro og ikkje konsumere utgjer eit tap av livskvalitet som får mange til å protestere og nekte å innordne seg.

Konspirasjon for det gode

For å lukkast med moderasjon på brei front i samfunnet vil det difor trengast ein “konspirasjon for det gode”, seier Jonas. “Berre maksimal politisk påtvungen sosial disiplin kan sikre at dei noverande fordelane vert underlagt dei langsiktige behova i framtida” (s. 142). Jonas er ein menneskevenn, men det betyr ikkje at han er naiv.

            Ingen vil vel tru at menneska ville kunne “internalisere ein “objektiv” etikk og deretter praktisere den spontant, eller at staten nokonsinne vil bestå berre av dydige borgarar” (s. 160). “Menneske er menneske og ikkje englar”, seier han (s. 160). Menneska synest det er kjedeleg med nullvisjonar og føre var-prinsipp. Vi har ein medfødt opportunisme og vilje til makt, velstand og komfort.

            “Ingen kunnskapsrik person kan seriøst tru at ein ved å fjerne visse typar stimuli ville få menneske som var vennlegsinna, rettferdige, broderlige, kjærlege og utan misunnelse”, seier Jonas ironisk (s. 160).

Demokrati skaper ikkje offervilje i notida

Ein konspirasjon for det gode trengst hovudsakleg fordi demokratiet ikkje eignar seg til å løyse problem som krev at veksten og velstanden går ned. Demokratiet er nødvendigvis prega av folks interesser i notida (s. 151) og kan ikkje så lett skape endring som er smertefull i notida sjølv om den er verdifull i framtida.

            Politikarane tek jo avgjerder basert på ynskjet om gjenval, og dette gjer at dei berre vil klare å skape radikal endring i samfunnet hvis det allereie er stor oppslutnad om slik endring i folkesetnaden. Det er jo som nemnt svært lite sannsynleg når det gjeld Jonas sitt framlegg om moderasjon.

            Løysinga er å bygge opp ein ny type politikarar som arbeider for nullvekst med alle dei verkemidla som er tilgjengelege. “Viss det er som eg trur, at berre ein elite kan ta opp det etiske og intellektuelle ansvaret som trengst for framtida, korleis vert ein slik elite skapt og rekruttert, og korleis kan den få makta den treng for å få gjort noko?” (s. 147).

            Dette er ein “politisk gråsone” (s. 149) innrømmer Jonas. Politiske leiarar måtte tvinge på plass ei moderat åtferd enten folk vil eller ikkje, og dei måtte bruke både gulrot og pisk, lokking og trugsmål, sanningar og løgn. Jonas kjem berre med nokre raske hint om korleis denne konspirasjonen kan byggast opp, og det ville vel trengast ein ny Machiavelli for å finne dei mest verksame metodane.

Likskap skapar offervilje

Jonas framhever særleg ein politisk kvalitet som han trur vil kunne fungere for å skape moderasjon og offervilje, nemleg likskap mellom borgarane. Fordelen med likskap mellom borgarane er at ein vert meir viljug til å gjere offer viss ein ser at andre også ofrar det same (s. 150).

            Det er best med eit “institusjonelt forankra prinsipp om likskap der den kvardagslege drifta ikkje gjev mistanke om favorisering” (s. 151). Noreg og andre sosialdemokratiske land passar inn her fordi vi har relativt stor likskap mellom gruppene i samfunnet.

            “Forventninga om egalitær lovgjeving er betre jo meir av den som faktisk er tilfelle. Det må sjå rettferdig ut, og hvis det er mogeleg må det også vere rettferdig. (Men det er likevel ein politisk verdi i ei framtoning som går utover verkelegheita, akkurat slik ei dårleg framtoning kan frårane sjølv den beste verkelegheita noko av sin politiske effekt)” (s. 151).

Den gode løgna

Sann bevisstheit er alltid det beste, seier Jonas. Leiarane må ha “ueigennyttig frykt istadenfor ueigennyttig håp” (s. 162). Politikarar som brenn oppriktig for dei store endringane dei anbefaler vil typisk overtyde stadig fleire til å engasjere seg i saka. “Det er eit eige truverde i usjølviske motiv som er svært viktige for at folk skal akseptere smertefulle politiske tiltak” (s. 148).

            Men dei enorme utfordringane som vekstautomatikken skaper gjer at sjølv dei ekstraordinært motiverte elitepolitikarane neppe ville klare å ha oppriktig tru på at det går an å redde menneska frå undergangen.

            Ein “konspirasjon for det gode” i politikken betyr at det trengst eit retorisk spel som ikkje nødvendigvis er knytt direkte til sanning og autentisitet. “Under gitte føresetnader kan ei ukorrekt oppfatning vere den nyttigaste. Viss sanninga er for tung å bere må den gode løgna stå til teneste.” (s. 151). Konspirasjonen er prega av at dei som iverkset den har gode intensjonar og målsetjingar, men likevel kanskje ikkje trur menneska vil nå det Utopia dei sjølve formulerer.

            Den retoriske framtoninga til politikarar har jo stor påverking på eit hendingsforløp uavhengig av om den er basert på autentiske haldningar og korrekt informasjon. Det er lite sannsynleg at nokon av oss som lever no vil få sjå at pilene byrjar å peike i rett retning, og difor vanskeleg sjølv for elitepolitikarar å ha oppriktig tru på at det vil gå bra. Men viss dei i det minste har tru på at ein må prøve så får det vere godt nok, seier Jonas.

Dei saktmodige skal arve jorda

Virketrang er ikkje lenger positivt. I episode 6 var eg inne på eit stort dilemma som Jonas peikar ut. Kjensla av å vere til nytte, og løyse viktige utfordringar, er vesentleg for menneskas kjensle av å vere frie. Samstundes bør det verte mindre av slik virketrang.

            Noko av det mest smertefulle for samfunnet ville vere å aktivt gå inn for å dempe den frie impulsen og dei eigensindige eigenskapane våre. Det vil vere betre med middelmådige og saktmodige menneske som føyer seg etter fryktregelen, medan det eksepsjonelle og overskridande vert motarbeidd og om nødvendig straffa (s. 159).

            Viss vi innser at eksepsjonelle menneskelege kvalitetar er knytt til negative utviklingstrekk må vi verte “viljuge til å betale med kulturell briljans og originalitet for å å få ein sosial orden som er meir rettferdig og mindre misforma av menneskeleg elende” (s. 159).

            Denne måten å tenkje på står i motstrid til alt vi lærer og alle kjente verdisett. Dette er eit uløyseleg dilemma som kan gjere både Jonas og lesaren av boka hans motlause.

Måtehald for alltid

Målet for Jonas er å sikre at planeten har gode vilkår for framtidig menneskeleg liv, og det viktigaste vi kan gjere for å redusere usikkerheita rundt dette målet er altså å leve asketisk, forsiktig og beskjedent.

            Kjernen i ansvarsetikken er å ta ansvar for vilkåra for det ufødte livet hundrevis og tusenvis av år innover i framtida. Djupast sett kan dette berre gjerast gjennom ein appell til medkjensle med desse framtidige skapningane.

            Jonas avsluttar difor boka med eit opprop for måtehald (“call to caution”) til den mektige, velståande, hedonistiske borgaren av i dag: ““Beskjedne” målsetjingar høyrest skingrande ut for den som fremjer vår grandiose kapasitet, men vert vår fremste plikt nettopp på grunn av denne kapasiteten” (s. 191). Ansvarsetikken må ha mål som er beskjedne nok til at vi kan sjå dei for oss istadenfor perfekte mål vi berre kan oppnå i ein teknologisk utopi og difor kan fnyse av i notida.

            Siste setning i boka kan også vere siste setning i min presentasjon av Hans Jonas sin ansvarsetikk: “I ei tid med einsidig press og aukande risiko er det rett å velje moderasjon og forsiktigheit. Vi må seie Vêr vaktsam! og Bevar!” (s. 204).

Siste del

Dette er ein essay-føljetong i ni deler. Niande og siste del heiter “Frå miljøvern til kommunikasjonsvern”. Her er det eg sjølv som resonnerer. Sidan eg er medievitar er det rimeleg å anvende dei kraftfulle argumenta til Hans Jonas på teknologiutviklinga innan medier og kommunikasjon. Det er lett å sjå at menneskas måte å kommunisere på i vår tid korkje er ressursmessig eller kommunikativt berekraftig. Ansvarleg medieutvikling må difor medføre at forskarar tek større omsyn til vilkåra for framtidas menneske enn vi gjer no.

Essayføljetong i ni delar

Frykta for det onde

Fryktregelen er ein retorisk strategi for å peike ut kva som står på spel. “Så lenge faren er ukjent veit vi ikkje kva vi skal bevare eller kvifor” (s. 27). Istadenfor ein retningslaus angst treng vi ein fokusert frykt. Vi treng å vite kva vi må unngå, for då kan vi lettare ta forholdsreglar og endre åtferda vår.

            “Vi skjønar mykje raskare kva vi ikkje vil ha enn kva vi vil ha” (s. 27). Vi kan verte veldig redde dersom flyet har tekniske problem under landinga, men vert ikkje tilsvarande glade kvar gong flyet landar utan tekniske problem. “Det onde tvingar seg til å verte oppfatta ved sitt blotte nærvere, mens det ynskjelege er tilstades utan å verte merka bortsett frå når vi reflekterer over det (og då trengst det ein spesiell grunn)” (s. 27).

            Dette gjeld også våre målsetjingar. I små saker kan vi gjerne tole mange små problem og til slutt få til det vi ynskte å oppnå, men når det gjeld store saker vil kvart feilsteg også skape store problem. Menneskeslekta har korkje tid eller ressursar til å satse på at flyet alltid vil lande som det skal. Kjernen i fryktregelen er at vi er forplikta til å handle som om flyet kan styrte når som helst.

Dommedagsprofetiar kan hindre dommedag

Jonas framhever fleire gonger at teoriar har ein tendens til å verte til verkelegheit fordi mange jobbar iherdig for å få det teorien postulerer til faktisk å skje. “Føremålet med alle prognosar er jo å omsetje dei til praktisk politikk, og dermed at handlingane som vert iverksett vil fremje eller motverke at dei vert verkelegheit” (s. 120).

            Fryktregelen (“heuristics of fear”) er laga for å motverke at dei negative prognosane vert realiserte. “Vi må formulere profetiar om dommedag for å hindre at den kjem. Men det ville vere svært urettferdig hvis dei som spådde dommedag seinare vert refsa som “alarmistar” fordi “det gjekk jo ikkje så gale likevel”. Å ha tatt feil taler til deira fordel” (s. 120).

            Ingen vil verte gladare enn alarmistane viss dei ser at prognosane ikkje slår til, for det betyr jo at katastrofen vart unngått. Offentleg samtale må føresetje det verste utfallet i alle framtidsscenario og lage forholdsreglar utifrå dette. Utan krisemaksimering har vi ingen sjanse, seier Jonas.

Kva har vi å frykte?

Når Jonas snakkar om dommedag er det metaforisk, for han tenkjer på ei krise knytta til vekstautomatikken og dens påverknad på klima, miljø og menneskeleg åtferd. I tiåra etter at Jonas skreiv denne boka har det kome stadig fleire fakta på bordet som gjer at vag angst kan erstattast med kald og klar frykt.

            FNs klimapanel har lagt fram dystre framtidsutsikter for temperaturen på jorda, Stephen Hawking og andre vitskapsfolk har åtvara mot kunstig intelligens-utviklinga og David Attenborough har fokusert på utryddinga av dyreartar. Nyleg har også Noam Chomsky åtvara mot katastrofe, og åtvaringa vert presentert i artikkelen “The world is at the most dangerous moment in human history” i The New Statesman. Vi kan lese skremmande artiklar om framtida kvar einaste dag.

            Jonas forsøkte å skremme oss allereie på 1980-talet. Fryktregelen oppsummerer på mange måtar Jonas sitt retoriske ærend i The Imperative of Responsibility. Vi kan ikkje fortsetje å la vektsautomatikken råde utan at vi skapar ei framtid prega av “apokalypse” og “katastrofe” (s. 202).

Framskrittets dialektikk

Menneska har havna i ein svært farleg situasjon som han kallar “framskrittets dialektikk” (s. 184). Ein gong i fortida hadde vi framleis kontrollen, men no vert teknologiane sterkare av seg sjølv, og dei får stadig større autonomi i omgangen med naturmiljøet og menneska.

            Jonas skriv: “Framskrittets dialektikk” inneber at “eikvar konstruktiv løysing vil krevje ei massiv innsprøyting av teknologi […] og dei såra som miljøet får krev vidare teknisk framskritt for å verte lega, og dermed stadig meir og betre teknologi utifrå behovet for å beskytte” (s. 184).

            Den gode teknologiutviklinga er like skadeleg som den onde. Vi ser dette tydeleg i samband med det grøne skiftet. Batteria til dei elektriske bilane krev omfattande metallutvinning og vindmøllene langs kysten krev omfattande naturinngrep.

Kognitiv formalisme

Menneskas medfødte skaparkraft (Homo Faber) har vorte kolonisert av det Jonas kallar kognitiv formalisme og Heidegger kallar den utreknande tenkjemåten. Skaparkrafta vår har vorte ein reiskap i teknologiutviklinga, og vi utfordrar naturen med stadig større kløkt og nøyaktigheit. Vi har rigga til heile samfunnet for å utvinne ressursar og omdanne dei til nytte og komfort.

            Det største problemet er imidlertid at menneska ikkje klarer å ta ansvar for framtida. Framskritt er opium for folket, seier Jonas. Framskrittet skapar så stor velstand, tryggheit og nytte at vi vert blinde for behovet for moderasjon og vekstnedgang. For å endre retninga på teknologiutviklinga må vi endre menneskas åtferd, og det kan vi berre gjere ved å skremme og tvinge. Snyltinga på framtidig liv må ta slutt!

Irreversibel akkumulasjon av kraft

Farane som truar stammar frå både frå den globale samfunnsutviklinga og den enkeltes handlingar. Det fremste problemet er at dei farlege utviklingstrekka ikkje let seg reversere særleg lett. Sjølv om det kan vere veldig farleg dersom ein statsleiar trykkar på atomknappen og utløyser kjernefysisk krig, er dette ei handling det går an å unngå. Viss ingen trykker skjer det heller ikkje noko katastrofalt.

            Dei utviklingstrekka Jonas bekymrar seg for foregår allereie og dei er lite synlege, irreversible og ber preg av akkumulasjon av stadig meir kraft. Konsekvensane treng ikkje verte mindre enn frå eit kjernefysisk holocaust.

            “Det eg fryktar mest er den apokalypsen som truar på grunn av den uintenderte dynamikken i vår tekniske sivilisasjon. Den driv avgarde i heilt tilfeldige retningar og med eksponensiell akselerasjon. Det er ein apokalypse prega av “for mykje”, og den slit ut planeten og gjer at den vert stadig meir forurensa og øyde” (s. 202).

            “Denne apokalypsen vil ramme barnebarna våre viss vi er så heldige at vi har unngått atombomba” (s. 203), seier Hans Jonas på nest siste side i boka. Han legg ikkje opp til happy ending, for å seie det slik.

Alle kan gjere stor skade

Ringverknadane av moderne teknologi er så store at alle har felles skjebne. Akkumulasjonen av endå meir kraft vert styrka av at kvar enkelt av oss er aktive deltakarar i den, og vi kan alle gjere stor skade kvar for oss (s. 202).Viss eg tek ein risiko og ender opp med å gjere skade vil eg nødvendigvis også dra andre inn i skadeverket.

            “Eikvar satsing eg gjer heilt for meg sjølv er alltid også ei satsning som tilhøyrer andre og som eg difor ikkje har rett til å gjere for meg sjølv” (s. 35). Felles ansvar er det logiske resultatet av alle samankoplingane, men gjer det svært vanskeleg å løyse problema.      

            “Å hindre katastrofe krev at vi opphevar heile livsstilen vår, inkludert grunnprinsippa bak dei avanserte industrialiserte samfunna, og det vil vere til skade for endelaust mange interesser (og vanane til oss alle)” (s. 202).

Hjelper det at vi skremmer kvarandre?

Det foregår ein retorisk kamp mellom teknologioptimistar og teknologipessimistar. Mange meiner at det trengst ei meir taktisk framstilling av dystre fakta for å unngå at folk låser seg til skepsis og uvilje mot å ta åtvaringar til følgje.

            Men vi har ikkje tid til retorisk snillisme. Dersom retorikken er forsiktig og taktisk vil endringane skje saktare, og det har vi ikkje tid til, seier Jonas. Sjølv nøkterne framskrivingar er skremmande og tidsramma krympar stadig. Vi kan ikkje ta omsyn til folk sine kjensler når heile jordas framtid står på spel.

            Frykt for vår eigen tilstand er den einaste drivkrafta som kan få mange menneske til å handle resolutt på kort sikt. “Åtvaringar om fæle ting som kan skje er ikkje berre sannare enn vakre lovnader, det er i langsiktig perspektiv truleg også det mest effektive politiske verkemidlet” (s. 161). Fryktregelen må inngå i politikkutforminga.

Ærefrykt for mennesket

Ansvarsetikk er basert på pisk istadenfor gulrot. Etikk handlar forsåvidt alltid om at “du skal ikkje” istadenfor “du skal”, seier Jonas. Å verte fri for skuld gjennom å gjere det rette er den høgste moralske plikta for oss menneske. Viss freistingane til å gjere galt er veldig sterke er det desto meir maktpåliggande å utøve denne plikta, men også vanskelegare å få det til (s. 203–204).

            Kva er målsetjinga på den andre sida? Det kan kanskje høyrast ut som Jonas er ute etter berre å skremme og refse menneska, og at han har ein kald distanse til oss alle.

            Men Jonas er den største humanist eg har forholdt meg til. Han set meir pris på mennesket enn alle dei som fortel historia om menneskelege brager eller forklarer kva som foregår no. Jonas tenkjer berre på framtida, og ser for seg alt som kan gå galt for oss. Som han sjølv seier: Ansvarsetikken “er ikkje utan håp, men gjev også frykt sin rettmessige plass. Dens hjarte bankar av ærefrykt for mennesket, og skjelv av bekymring for kor skjøre vi er” (s. 201).

            Ingenting er viktigare for Hans Jonas enn at menneska fortset å eksistere. For at vi skal kunne leve godt på jorda også i framtida må vi vise større omsorg for oss sjølve, og vere meir bekymra for konsekvensane av det vi har stelt i stand.

            Vi er små menneske med stor teknologi. Vi er som trollmannens læregut; vi er ikkje opplært til å handtere dei enorme kreftene som ligg i det har fått hendene på.

Neste del

Dette er ein essay-føljetong i ni deler. Åttande del heiter “Moderasjon med tvang”. Den beste løysinga på problemet med vekstautomatikk og mangel på ansvarsetikk vil vere å skape mindre vekst. Men dette vil verte svært upopulært blant folk, og difor trengst det ein politisk konspirasjon som tvinger oss alle til å arbeide for det gode, seier Jonas.

            I denne delen dreier det seg om Jonas sine refleksjonar rundt det han oppfattar som det moderne menneskets ansvarsløyse. Dei finst særleg i kapittel 5 “Responsibility Today: Endangered Future and the Idea of Progress” og kapittel 6 “A Critique of Utopia and the Ethic of Responsibility”. 

Essayføljetong i ni deler

Framskrittets begeistringsrus

Alle dei godene som framskrittet skapar gjer det vanskeleg for oss å gå oppriktig inn for å endre utviklinga. “Ingen stiller spørsmål ved det “teknologiske imperativet”, og det let seg ikkje stille spørsmål ved fordi det er antropologisk grunnleggande og integrert i den menneskelege tilstanden. Det treng ingen talspersonar i den vestlege verda i det 20. århundret fordi begeistringsrusen har overteke fullstendig” (s. 203). 

            Eit oppgjer med det teknologiske imperativet måtte nødvendigvis ha gått i retning ein livsførsel som var mindre effektiv, komfortabel og underhaldande, men det ser vi ikkje fordi vi er rusa på begeistring for den siste iPhone-modellen og billige flyreiser til Syden. 

            “Slik vi oppfører oss no tek den teknologiske drivkrafta hand om seg sjølv på grunn av trykket frå dei nødvendigheitene den har skapt, dens besnærande lovnader, dei kortsiktige belønningane for kvart steg som vert tatt, og ikkje minst gjennom si sjølvforsterkande kobling med framskrittet i vitskapen” (s. 203).

            Vi ser ikkje skadeverknadene. Framskrittet er opium for folket fordi det gjer oss blinde for den tøyleslause teknologiutviklinga som strukturerer liva våre for permanent innovasjon, brukar opp naturressursane vi ein gong trudde var uendelege, og gjer oss alle til kortsiktige livsnytarar.

Dyrkinga av velstand er eit problem

Framskrittet skapar så mange gode at det nesten umogeleg å vera imot det. Framskrittet påverkar “den sosio-politisk-økonomiske orden, tryggheit og komfort, dekkinga av behov, variasjonsrikdomen i og tilgangen til kulturelle aktivitetar og underhaldning, handhevinga og kvaliteten på lovene, respekten for personleg verdigheit, og sjølvsagt også manérane våre, dvs. dei indre og ytre vanane vi har med å leve saman” (s. 167). 

            Velstandsproblemet finst på alle nivå i samfunnet. Når utviklingsland løftar seg ut av fattigdom ynskjer dei sjølvsagt å ta i bruk den mest avanserte teknologien som er tilgjengeleg, og dei ynskjer seg alle dei goder som er råd å bygge opp. Når små barn vert oppdratt lærer dei seg å bruke dataverktøy på ein endå meir gjennomgripande måte enn oss vaksne, og vert flinkare enn oss til å sikre fortsatt vekst. 

            Menneska får meir fritid; tid som ikkje er bunden til hardt arbeid eller andre plikter. Vi får også meir handlefridom; armslag til å kjøpe, reise og forbruke materielle goder. Alt dette gjer det vanskeleg å gå inn for moderasjon og måtehald. 

            Jonas oppfattar vår dyrking av velstand som ei ansvarsløyse, og analyserer den på ein måte som eg vil presentere i detalj. Velstanden skapar både individuell og kollektiv ansvarsløyse, og denne haldninga kan vere både medviten og umedviten. 

Umedviten ansvarsløyse

Hans Jonas brukar mykje plass på å formulere det ansvaret vi har for å ta vare på liv og ting i framtida. Slikt ansvar “peikar framover mot noko som må verte gjort; og eg føler meg ansvarleg ikkje fyrst og fremst for mi eiga åtferd og dens konsekvensar, men for denne tingen som har krav på at eg gjer noko” (s. 92). 

            Jonas er realistisk nok til å skjøne at folk ikkje utan vidare klarer å ta på seg eit slikt ansvar. Det er intellektuelt krevjande å aktivere framtidsansvaret. Vi let ting vere som dei er, og gjennom denne inaktiviteten utfører vi “ei umerkeleg, ukonsentrert, uintendert ansvarsløyse som er ekstra farleg nettopp fordi den ikkje er identifiserbar ved konkrete handlingar” (s. 94).

            Jonas oppfattar dette som svært skadeleg, men han erkjenner at framtidsansvaret ikkje er synleg på same måte som fortidsansvaret. Til dømes vil det vere lett for oss alle å fordømme den ansvarsløysa ein gambler viser når han speler bort lønna si og familien må gå svolten til sengs. Ansvaret som foreldre har overfor barna sine viser seg tydelegare enn det ansvaret vi alle har overfor framtida (s. 94). 

            Framtida viser seg berre i den grad mennesket tenkjer medvite på den, og skapar nye etiske praksisar rundt dei tinga og liva det er viktigast å verne. Difor er det også lett å falle inn i det Jonas kallar umedviten ansvarsløyse.

Medviten ansvarsløyse

Ansvarsløysa kan også vere sjølvvalgt og medviten. Jonas har ein fascinerande kritikk av den haldninga som i mange tiår vart kalla eksistensialisme, og som er endå meir dominerande no utan å ha ein tydeleg merkelapp. I sekulære samfunn er ein stor del av folkesetnaden humanistar; dei er opptekne av verdslege forhold og har lite fokus på religion og religiøse levesett. 

            Det er særleg stor risiko for at folk inntek ei medviten ansvarslaus haldning viss dei er humanistar i denne tydinga. Dei set jo menneskets fridom i sentrum, enten det er seksuell fridom, ytringsfridom, eller andre verdiar som i utgangspunktet er positive og velmeinte. 

            Problemet for Jonas er at denne typen humanisme gjev oss fripass til ein fullstendig sjølvvald omsorg for det som måtte interessere oss (s. 88). Ein slik subjektiv etikk er ikkje i pakt med framtidsansvaret. Det går ikkje an å velje framtida viss du har lyst, seier Jonas. Du kan ikkje velje kva du skal vere ansvarleg overfor som om du veljer ein ny hatt, det er imperativt at du viser ansvar for framtida for liv og ting. 

Symbolhandlingar

Den sterke kjensla av fridom som mange dyrkar i liva sine skapar fare for symbolhandlingar som ikkje kan løyse det materielle problemet Jonas er oppteken av. Jonas er skeptisk til åtferd som er motivert av det å føle at ein gjer ei god handling (s. 84–85). 

            Symbolhandlingar fjernar berre enkeltpersonen si kjensle av dårleg samvit, og er slik sett ei egoistisk handling. I slike tilfelle har mennesket liksom “vakse som moralsk vesen fordi han lydige aksepterte pliktas kall, og det gjeld enten han lever og kan sjå eit gode oppfylt eller ikkje; enten han kan nyte godet sjølv eller ikkje; og sjølv om han skulle oppdage at handlinga feila” (s. 84). 

            Men dette er ikkje godt nok for Jonas. Som eg var inne på i episode 2 er det framtida til naturen, livsvilkåra og deira status i framtida som gjeld. Difor kan den gode kjensla berre vere legitimt moralsk viss du hadde omsorg for objektet og ikkje for deg sjølv. “Moralsk åtferd kan aldri ha seg sjølv som målsetjing” (s. 85). Det er ikkje handlingas form, men dens gjenstand som er viktigast (s. 85).

Kollektiv ansvarsløyse

Effektiv teknologi tek over arbeid som menneska måtte gjere. Her oppstår det ein type ansvarsløyse som ikkje er individuell, og som den enkelte ikkje så lett kan ta eit oppgjer med. Framskritt inneber at mange menneska vert ekskludert frå nyttig arbeid utan dermed å vere fattige. Maskinene reduserer behovet for arbeid blant menneska (s. 193), og dette skapar intellektuelle forskjellar som medfører ein ny type risiko for ansvarsløyse.           

            “Aukande heller enn synkande spesialisering ser ut til å verte skjebnen for alle dei som deltek aktivt i å drive produksjonsapparatet. Dei andre — som nødvendigvis er majoriteten, er ikkje så mykje frigjort som ekskludert frå nyttig arbeid” (s. 194). Det oppstår forakt og spenningar mellom grupper med ulik tilgang til kunnskap, og der vitskapsfolka er dei mest priviligerte. 

            Deltakarane i den vitskaplege prosessen har ein ekspertkunnskap som er ikkje er tilgjengeleg for dei andre. Kunnskap “vert meir og meir esoterisk, mindre og mindre kommuniserbar til lekfolk; og dermed ekskluderer vitskapen den store majoriteten, til og med dei lesekyndige samtidige, frå rollen som intelligente vitne […] Kløfta aukar, og i vakuumet som oppstår spreier det seg pseudovitskap og overtru” (s. 167). 

            Jonas peikar ut ei konflikt mellom dei kunnskapsrike spesialistane som alltid vil få interessante jobbar og dei lågt utdanna generalistane som risikerer arbeidsløyse og gjerandsløyse. Denne konflikta bidreg til å auke ansvarsløysa blant folk, og er farleg for framtida. 

Virketrong er opium for folket

Som eg var inne på i forrige innlegg har mennesket ei skaparkraft som er vanskeleg å stagge. Vår virketrong og behov for å gjere nytte for oss er også eit slags opium når målet er å dempe veksten, redusere konsumet og ta meir ansvar for framtida.

            Mennesket vil ha behov for å “aktualisere seg sjølve på andre måtar enn å gjere nytte for seg når dét vert tatt hand om av den arbeidsintensive nesten ubemanna robot-apparaturen” (s. 194). Vi bør arbeide mindre, og dette hjelper moderne teknologi oss godt med, men arbeidseffektiviseringa fjernar ikkje vårt ibuande behov for å vere i aktivitet. Her vil tidsfordriv som reiser, hobbyar og anna friviljug sysselsetjing verte stadig viktigare. “Hobbyar vil verte det nye kallet” skriv Jonas syrleg (s. 195).

            Journalist Anne Håskoll-Haugen skreiv om fritid i artikkelen “Når fritida ikke lenger er fri” i Klassekampen sommaren 2020. “Løpeturer skal registreres, bøker skal listes opp, og tomatplanter skal fotograferes. Fritida er blitt til en tid som skal utnyttes til det fulle. Ho snakkar med sosialantropolog Thomas Hylland Eriksen som blant anna seier: “De som bryter med effektivitetslogikken, blir sett på som eksentriske fordi de ikke er systemlojale. De er opprørere, selv om de ikke går i demonstrasjoner. De markerer et annet verdigrunnlag”.

Fritid gjer oss ufrie og ulukkelege

Jonas har ei meir pessimistisk tolking av fritid enn Hylland Eriksen. Fritid tek frå oss ei grunnleggande kjensle av fridom. “Fridom består av å bryne seg på det nødvendige, og lever ved dette. Når den vert åtskilt frå dette mistar den sitt objekt og like tom som ei kraft utan motkraft […] Fiktive aktivitetar beskyttar oss like lite frå meiningsløyse og fortviling som kronisk inaktivitet” (s. 198).

            Dersom våre handlingar får eit preg av hobby istadenfor noko som er nødvendig for andre/objekt/liv, vil vi ikkje fyrst og fremst verte heroiske opprørarar som lever eit godt liv på eksentriske måtar, slik Hylland Eriksen foreslår. Vi vil miste verkelegheitssansen vår. 

            Når livet tek form av fritid og hobby går det utover sjølvkjensla di. “Den dystre sanninga er at det ikkje betyr noko kva dei gjer, at handlinga like gjerne kunne vore ugjort eller utsett eller gjort skjødeslaust utan annan skade enn at dei set eit dårleg eksempel og utan annan straff enn at dei får eit sosialt minuspoeng” (s. 197). Det kjennest som eit uverdig liv utifrå dei krava som vert stilt til Homo Faber — det skapande mennesket, i vår tid. 

            Problemet er uløyseleg. Hvis folk arbeider vert dei frie og lukkelege, men bidreg til framskrittet gjennom si produksjonskraft. Hvis folk ikkje treng arbeide vert dei ufrie og ulukkelege, og bidreg til framskrittet gjennom sine hobbyar.

Neste del

Dette er ein essay-føljetong i ni deler. Sjuande del heiter “Frykt må få sin rettmessige plass”. Vi står midt i den største krisa menneska nokon gong har bragt over seg sjølve, og spørsmålet er om vi klarer å anerkjenne dette. Kampen er retorisk, og står mellom teknologioptimistar og teknologipessimistar. Hans Jonas meiner krisemaksimering og frykt er den beste retoriske strategien for å skape endring.